۱- در مسیر «حرکت روحی و شخصی و اصلاح خود» نمی‌توان از برنامه‌های زمان‌دار بی‌نیاز بود. برنامه‌های زمان‌دار برنامه‌هایی هستند که محتوای معین و قابل سنجشی دارند. به راحتی می‌توان آن را مراقبه نموده و ارزیابی و محاسبه آن سهل و ممکن است. این برنامه‌ها زمان‌های کوتاه و زودگذری دارند که همچون یک تمرین سریع و در دسترس برای انسان ارزشمند و قابل اجرا هستند. انسان در این برنامه‌ها گرفتار آرمان‌ها و آرزوهای بلند و رفتارهای خسته کننده نمی‌شود و می‌تواند از آن بهره معین و کوتاه مدتی را بدست آورد. اگرچه این بهره مختصر است اما می‌تواند چنان مفید باشد که همچون یک شروع خوب، آغاز کننده خط سیری باشد که زندگی انسان را تغییر می‌دهد.
۲- در مورد مصادیق زمانی این برنامه‌ها -از جمله در مورد اربعین کلیمی- نقد و اعتراضاتی شده است؛ مانند اینکه دلیل روائی کافی برای آن نداریم و یا از جعلیات فِرَق صوفیه است و دیگر مسائل مشابه. در پاسخ-بدون اینکه نیازی به ورود و بحث در این موارد باشد و بدون اتکا بر نقل و حدیث- باید گفت که تعقل سالم و صحیح و بدون اتکا بر نقل، ضرورت برنامه‌های زمان‌دار را برای ما اثبات می‌کند. «زمان‌های مقبول جمعی» که «ریشه‌های تاریخی و کهن» دارند بهترین موقعیت برای برگزاری و انجام روش «برنامه‌های زمان‌دار» هستند و هیچ نیازی به استناد آن به نصوص دینی نیست. «نگاه توقیفی» در این موارد قابل قبول عقل نیست، مخصوصا اگر با «کهن الگوهای زمینی» تطبیق نماید، چرا که اصولاً کهن الگوها -در شکل عقلانی آن- جدای از الگوهای دینی مورد قبول انسان و عقلانیت است. بدون تردید بهترین اندازه برای این برنامه‌ها چهل روز است و برای اکثر افراد بهترین نتیجه را می‌دهد. مدت زمان چهل روز نه آنقدر کوتاه است که به نتیجه‌ای نرسد و نه آنقدر طولانی که فرد را دچار ملالت و خستگی و تردید کند.
۳- یکی از مهم‌ترین اموری که در یک برنامه زمان‌دار می‌تواند موجب بازسازی و تحول گردد عبارت است از «نگاه انسان به خویشتن و جهان». بر طبق آنچه در جلسه ۱۳ رساله عملیه ۳ در مورد «انتخاب‌های ابتر» توضیح داده شده است؛ انتخاب‌ها، دیدگاه‌ها و یا هر مقدمه شناختی انسان می‌تواند به صورتی «ابتر و نگاه دارنده» انسان باشد که حرکت و زندگی انسان را قفل می‌کند و مجال هر نوع حرکت و اقدامی را گرفته و انگیزه انسان را نابود می‌کند. در اکثر موارد این نگاه‌های ابتر بر حقایق و عینیت‌هایی تکیه می‌کنند که واقعا وجود دارند و خیال و دروغ نیستند، اما «چینش و برآیند» آنها به نوعی گزینش شده که در نهایت، عقل انسان «به درستی» راهی برای اقدام نمی‌یابد. در هر حال، هر زمانی که انسان «نگاه به خود و جهان»، «انتخاب»، «احساس» و یا هر مقدمه فکری و عملی خود را «ابتر و غیر قابل اقدام» تشخیص دهد، مجبور به بازنگزی و بازسازی آن است و این ضروری‌ترین مقدمه برای عمل صحیح و نجات زندگی است.
۴- «احیای فردیت»، «توجه به خویشتن»، «ترک غیر و دنیای آن»، «محوریت خود» و بسیاری از واژه‌های مشابه دیگر، اگرچه خود دارای مراتب، مصادیق و حوزه‌های گوناگونی است، اما همه اشاره به یک حقیقت دارد. اشاره تمام آنها به گذر کردن از وضعیتی است که در آن مشغولیت‌ها، افکار و گرفتاری‌های زائد، انسان را از توجه به احوال خود و نیرو گذاشتن بر آن باز می‌دارد. به قول خواجه حافظ:
«رشته عمر بسته به موئی است هوش دار / غم‌خوار خویش باش غم روزگار چیست»
همه این امور برای این است که انسان توجهش را به زندگی و سیر و حرکت خودش معطوف کند و این امر سهل و ساده‌ای است که نباید آن را پیچیده، عجیب و غیر قابل دسترس نمود. توجه به خود و یا هر واژه مشابه دیگر یعنی همین که انسان احوال خود را در نظر بگیرد، نفع و ضرر خود را بداند و در عین اینکه در این جهان با تمام ارتباطاتش زندگی می‌کند، در حد توان خود وظایفش را انجام داده، زندگی و سیر خود را از یاد نبرد. نباید این امر را تبدیل به مساله‌ای عجیب نمود تا جائی که خود آن مانع انسان شده و او را از زندگی درست باز دارد. «خودیت انسان» در دسترس اوست و نیازی به هیچ چیز سخت و عجیبی نیست، به محض آن که انسان اراده کند آن را می‌یابد. چنانچه این امر خود به هدفی سخت و خارج از دسترس تبدیل شده باشد، نشان از اشتباه در محاسبه و مسیر دارد.
۵- «برنامه» برای سیر زندگی انسان اگرچه ضروری و مفید است اما در مواردی مانند شمشیر دو لبه است که می‌تواند خود به عاملی مزاحم تبدیل شود. مهم‌ترین ویژگی برنامه این است که برای انسان «سهولت، لذت، روانی و موفقیت واقعی و عینی» می‌آورد. بنابراین افراط و تفریط در برنامه را می‌توان با این معیارها سنجید. برنامه انسان باید او را به هدفی که از وجودش بر می‌خیزد، رهنمون سازد و «به هیچ صورت برنامه را نمی‌توان هدف نهایی شمرد». حتی در موارد و مقاطعی از سیر انسانی ممکن است بی‌برنامه بودن بهتر باشد - مخصوصاً برای افرادی که آشوب‌های بنیادین در زندگی درونی آنها وجود دارد، احتمال چنین وضعیتی بیشتر است. آشوب‌های بیرونی هم چه بسا در مواردی، بی‌برنامه بودن را ایجاب می‌کند. در هر حال «لذت برنامه داشتن» خود نباید عاملی برای افراط در توجه به برنامه شود. هیچ ابزاری مهم‌تر از هدف نیست و هدف، «سیر عملی انسان» است با هر وسیله صحیحی که حاصل شود.
۶- «برنامه‌های با بُرد محدود»، «برنامه‌های سیار و قابل انعطاف»، «برنامه‌هایی با حداکثر تفاوت»، «برنامه‌های کلان محور»، «برنامه بازِ موضوع‌محور»، «برنامه‌های روزانه بدون زمان»، «برنامه‌های وجود محور»، «بیتوته‌های محدود»، «بیتوته‌های بی‌انتها»، «برنامه‌های اقدام شدید با زمان محدود» و بسیاری از اشکال غیر متعارف برنامه‌ریزی را می‌توان به جای برنامه‌های «خشک و بَدَوی» قرار داد. در هر حال میزان سنجش و تصمیم‌گیری، «حال فرد و موفقیت عملی» اوست و هیچ کلیشه‌ای به خودی خود معتبر نیست. (برنامه‌های ذکر شده در بالا را در جلسه آینده توضیح خواهیم داد.)
۷- «افکار و اهداف و معیارهای متضاد» که در فرد جمع می‌شود، یکی از مهم‌ترین موانع و بازدارنده رشد مادی و معنوی انسان معاصر است. شاید در نسل جوان ما هیچ عاملی به این اندازه مانع موفقیت در زندگی ظاهری او نیست. روشن است که دلیل اصلی تضاد افکار و باورها، قرار گرفتن این نسل در انبوهی از «امواج اجتماعی و اندیشه‌ها و تبلیغات درست و غلطی» است که از منابع و مراجع گوناگون اجتماعی برخاسته است. تضارب و تلاقی اندیشه‌ها و افکار درست و غلط به خودی خود می‌تواند بسیار مفید و پیش‌برنده باشد اما مهم‌ترین آفت، تبدیل آن به باورهای یک انسان است بدون اینکه «متنظمی برای سامان‌دهی» آن و «روشی برای حذف و اضافه» فراهم شده باشد؛ وضعیتی که نسل امروز با آن روبروست. راه حل این بی‌نظمی و بی‌سامانیِ ویران کننده عبارت است از «بازگشت به این اندیشه‌ها و باورها» و «بازسازی و بررسی دوباره آنها» به قصد «اصلاح ساختاری و انتظام عملیاتی». در این صورت تمام این موانع تبدیل به «عاملی ارزشمند با آثاری شگفت» خواهد شد.
۸- «هویت انسان» و تلاش برای درک آن، همچون «برنامه‌ریزی» می‌تواند منافع و ضررهای خاص خود را داشته باشد (وضعیتی که در بند پنجم توضیح داده شد). هویت انسانی باید شناخته شود به شرطی که این تلاش و تمایل خود تبدیل به عاملی برای توقف انسان و مشغولیتی برای دور شدن از خویشتن نشود. همچون برنامه‌ریزی‌های اشاره شده در توضیحات بند ششم، می‌توان «مرتبه‌ای از هویت» را که در دسترس انسان و مفید و «هموار کننده راه» است را مورد استفاده قرار داد و نیاز ضروری خود را برای تعیین تکلیف موقت تامین و تا مرحله بعدی به آن اکتفا نمود. در هر حال همچون هر موضوع دیگر «میزان، حال و موقعیت انسان است» و هیچ کلیشه‌ای در این موضوع معتبر نیست.
۹- برای بسیاری از افراد، دوگانه «آسمان و زمین» بسیار راهگشاست. یکی از دوگانه‌ها به بخشی از زندگی اشاره دارد که عادی است و انسان باید در آن بخش کاملاً عادی و طبیعی و مطابق هنجارهای جامعه عمل کند. در این بخش هرنوع کمال‌طلبی می‌تواند آفتی برای سیر انسان باشد و هرگز نباید از مسیر متعارف و عاقلانه -با عقل متعارف جامعه- خارج شود. دومی، بخشی است کاملاً متفاوت با اولی و انسان در آن کمال‌طلب، نامتناهی و آسمانی است. تمام انرژی‌های بی‌نهایت انسان صرف بخش دوم شده و تمام عقل و بستر سازی و تدبیر زمینی او در بخش اول به کار گرفته می‌شود. اولی بستر عاقلانه می‌سازد و دومی سکوی پرش است و بر ذوق و شهود و غیر متعارف و نامتناهی تکیه می‌کند. اولی همچون منزل انسان است برای زنده ماندن و امنیت و آرامش، و دومی مرکب انسان است برای آشوب و احراق و شعله‌ور شدن. مرز بین این دو ممکن است برای انسان سخت و مبهم باشد اما آنچه که راهگشاست اصل توجه انسان و ملتزم شدن به این دوگانه برای افرادی است که مقتضای این زندگی را دارا می باشند.
۱۰- تذکر تکراری ولی ضرروی: «خطر بازگشت» و «اثر معکوس» همیشه و در هر حالتی در کمین ماست. اثر معکوس یک «عمل یا برنامه یا تلاش» زمانی است که انسان با تکیه بر کلیشه‌ها یا بخاطر «علاقه به یک پیشرفت» و یا «بغض و تنفر از یک مشکل» به «رفتار کلیشه‌ای» بپردازد و آثار آن را توجه نکند. در صورتی که انسان «اندازه‌گیری مرتب» کار خود را فراموش کند چه بسا تمام تلاش او اثر معکوس داشته باشد و باعث بازگشت او شود.
۱۱- بالاترین معیار برای سیر عملی انسان رسیدن به یک «بستر روان و بدون مشکل» در زندگی است. منظور از بستر روان این نیست که زندگی بیرونی ما موافق میل و خواست ما باشد زیرا چنین هدفی ممکن است هرگز فراهم نشود. منظور نگاه و نگرش درونی انسان است به «زندگی در جریان» و سهولتی که فرد از جهت روحی و روانی می‌تواند در خود ایجاد کند، حتی اگر شرایط بیرونی بدترین باشد. پس از این، معیار موفقیت انسان امکان «تعمیق و توجه راسخ» به اهداف بلند انسانی است. در صورتی که بستر زندگی به درستی مهیا شود، توجه فرد به عمق وجود و اهداف بلند انسانی خود معطوف شده و در نهایت او را آماده «پرواز و پرش» به سوی زندگی انسانی کرده و انسانیت او را به فعلیت در می‌آورد.
📌 نکاتی برداشت‌شده از جلسه پنجاه
🖋 انواع برنامه‌های مراقبه‌ای که می‌توان انجام داد. (تاکید بر اینکه برنامه‌ریزی صرفا یک شکل ثابت شناخته شده‌ای که عموماً می‌شناسیم، ندارد)
۱- با برد محدود: فقط یک بخش مهم، یک اخلاق خاص، یک مشکل، یک عادت را برنامه‌ریزی می‌کنم.
۲- سیار و قابل انعطاف: به نسبت زندگی و شرایطم که ممکن است برنامه‌پذیر نباشد یا این برنامه خاص من براحتی در آن نگنجد، به صورت تِست عمل می‌کنم؛ یعنی برنامه را در نظر می‌گیرم اما نگاه می‌کنم به شرایطم و تا شرایط و برنامه زندگیم تغییر کرد، من هم برنامه‌ام را تغییر می‌دهم.
۳- با حداکثر تفاوت: از اول برنامه‌ریزی را متفاوت و متغیر در نظر می‌گیرم (به نسبت شرایط زندگی). مثلا یک کار واحد را هر روز یک ساعت متفاوتی انجام می‌دهم که می‌تواند با روز قبل خیلی فاصله داشته باشد.
۴- کلان محور: روز یا هفته را به سه یا چهار کار مشخص تقسیم می‌کنم و برای آنها زمان و مقدار تعیین می‌کنم. مثلا تقسیم روز به فضای مجازی، کار منزل، مطالعه یا تقسیم روزهای هفته به خود، دیگران، کار. مقدار زمان بسته به این است که من چه نسبتی با آن دارم، اگر از آن فراری‌ام تعیین می‌کنم که کمتر از این نشود و بالعکس.
۵- باز موضوع محور: یک یا چند موضوع، محور برنامه من است؛ مثلا نماز، پیاده روی، مراقبه و … . من اینها را برای خودم تعیین می‌کنم که در طول روز حتما پیاده‌روی داشته باشم یا ماهی یکبار حتما به مادرم سر بزنم. این برنامه‌ها کلی و کلان هستند و برخلاف شماره ۶ وارد جزئیات کار یک روز نمی‌شوند.
۶- روزانه بدون زمان: یعنی لیستی از کارهایی که در طول روز باید انجام بدهم را تهیه می‌کنم ولی برای آن زمانی در نظر نمی گیرم، و در طول روز مراقبت می‌کنم که این موارد انجام شود. در واقع زمان مشخصی ندارد اما لیست باید انجام شود.
۷- وجود محور: تمرکز جدی و مشخص بر یک موضوع خاص که برایم اهمیت خاصی پیدا کرده است و می‌دانم که باید انجام شود حتی اگر زندگیم تعطیل شود. این برنامه برای کسانی است که سیر وجودی در آنها شدت دارد و تحولات و آشوب و امور وجودی در آنها چندان قوی است که مجالی برای برنامه‌های موضوعی، زمانی و محوری باقی نمی‌ماند. بنابراین به اراده و اختیار خودم تصمیم می‌گیرم که زندگی خود را به این تحول بسپارم و این تحول در من چندان قوی است که جائی برای مشکل و ضعف و موانع دیگر باقی نمی‌گذارد.
۸- بیتوته محدود: برای من موضوعی وجودی و پر اهمیت (مشابه وجود محور) وجود دارد اما زمان و مکان آن مشخص و محدود است. مثل اینکه پایان‌نامه یا پروژه شخصی یا هر امر مهم دیگری را هدف می‌گیرم و تمام زندگی را برای ان تعطیل می‌کنم. محدودیت آن به این دلیل است زمان شروع و پایان این گسست و این تعطیلی از قبل کاملا مشخص است و با دقت برنامه‌ریزی شده است.
۹- بیتوته بی‌انتها: قرار دادن خود در یک گسست شدید از زندگی روزمره برای رسیدن به پاسخ یک سوال. بی‌انتهاست چون تا وقتی جواب نگرفته‌ام ادامه می‌دهم. بر خلاف بیتوته محدود معلوم نیست این گسست کی تمام خواهد شد. به قول خواجه حافظ:
عشق دُردانه‌ست و من غوّاص و دریا میکده
سر فرو بردم در آنجا تا کجا سر برکنم
۱۰- اقدام شدید با زمان محدود: وقتی لازم است حمله کنم و همه چیز را در معرض اقدام قرار دهم و قال قضیه را بِکَنَم- با زمان خیلی محدود مثل روزه گرفتن، کوه رفتن، مواجهه با یک ترس. این بیشتر زمانی به کار می‌آید که با یک غریزه یا تمایل مثبت یا منفی روبرو هستم که مقاومت در مقابل آن کار راحتی نیست، پس در یک محدوده زمانی یا فضایی خاص با آن مقابله -مثبت یا منفی- می‌کنم و بر خلاف آن میل عمل می‌کنم. توجه می‌کنم که مقابله را به همان زمان و فضای مشخص (که چندان هم زیاد نیست) محدود کنم و پس آن میل و غریزه را آزاد می‌گذارم و اگر لازم شد آن را تکرار می‌کنم. برنامه‌ریزی آن می‌تواند مانند ماه رمضان، تکرار یا نظم معینی داشته باشد.
نکته ۱-: بُعد آسمانی و زمینی قاطی نشود. وقتی کار زمینی انجام می‌دهی کامل زمینی باش و هرجا گیر کردی به سوی آسمان فرار نکن. وقتی کار آسمانی انجام می‌دهی زمین را فراموش کن.
نکته ۲: حواست باشه اگر بخواهی پیش‌فرضهای منفی خودت که ابتر و بازدارنده و نگاه‌دارنده تو در یک موقعیت تثبیت شده هستند را داخل برنامه بیاوری، مراقبه و برنامه بی‌فایده خواهد بود.
نکته ۳: در اکثر موارد نشان یک برنامه و انتخاب درست، سهل و روان بودن آن است و آرامش و سبکی‌ای که با خود دارد. هرچند که در بعضی موارد برنامه درست نیازمند فشار و سختی و تصمیم‌های مشکل است.
✒️حرکت بر مدار خویشتن
برنامه‌هایی وجودمحور از عمق ذات انسان برمی‌خیزند و چون جذبه‌ای هستند که از اختیار و توان انسان خارج هستند و گسست در آنها با اختیار و اراده انسان نیست بلکه این انسان است که پیوسته سعی می‌کند از این گسست فاصله بگیرد و ان را ترمیم کند و هر زمان با شکستی تازه روبرو می‌شود و هر مرحله با چالشی جدید و هر قله‌ای که می‌بیند و خوشنود می‌شود چون با مشقت به آن صعود می‌کند، ناگهان خود را تنها بر روی تپه‌ای می‌بیند که با قله حقیقی فاصله‌ها دارد و هنوز راهی بسیار است برای رفتن.
برنامه‌های وجودمحور چندان احراقی است که هر قالب و شکلی را از بین می‌برد و انسان را بی‌سر و سامان می‌کند آن گونه که بابا طاهر می‌گوید:
مرا نه سر نه سامون آفریدند
پریشونم پریشون آفریدند
پریشون خاطرون رفتند در خاک
مرا از خاک ایشون آفریدند
برای اکثر افرادی که در مسیر نامتناهی می‌افتند مرحله‌ای از این جذبه‌های نامتناهی وجودی هست که ابتدای مسیر آنان با این جذبه‌ها آغاز می‌شود و همین جذبه به آنان اجازه بازگشت به مسیر عادی و مادی را نمی‌دهد و آنان را از حالت نرمال و طبیعی بازمی‌دارد و پیوسته در معرض این جذبه‌ها قرار دارند و هر چه این جذبه ها بیشتر باشد، آنان بیشتر و بیشتر از حالت عادی و طبیعی خارج شده و زمانی حرکت آنان بر اساس و محور وجود خویشتن قرا می‌گیرد که این آتش همه زندگی را در معرض می‌گیرد و دیگر چیزی در اختیار آنان نیست بلکه گاه آنان با تمام وجود سعی می‌کنند که این آتش که می‌رود که تمام دنیا و آخرت آنان را نابود کند، فرو نشانند و همچون عاقلان زندگی عاقلانه برگزینند و "یک در دنیا و صد در آخرت پاداش ببینند" اما هرچه که بیشتر سعی می‌کنند، کمتر موفق می‌شوند چرا که مبدا این سوختن از درون است و نه از بیرون و آتشی که از درون است را نمی توان خاموش کرد. به این معنی اشارت دارد خواجه حافظ: "حافظ به خود نپوشید این خرقه می آلود..."
آقای پهلوانی از قول علامه طباطبائی نقلی در این مورد دارد که می‌فرماید "آقای مرندی -یکی از شاگردان آقای قاضی و دوست نزدیک علامه- می‌گفت آقای قاضی ما را خسر الدنیا و الاخرة کرد!" و بعد علامه اضافه می‌نماید: "واقعا هم همینطور است!!"
برنامه وجودمحور در واقع "بی‌برنامه بودن و فرابرنامه بودن و گذر از برنامه" است نه با اختیار خود بلکه با شعله وجودی و با آتشی که از درون ذات بر‌می‌خیزد. آشوب و اغتشاش حرکت وجودی چه بسا تمام عمر انسان را دربرگیرد و آرام و قرار او را برباید و او را انگشت‌نمای اطرافیان کند و عاقلان را به نصحیت‌گوئی او وادارد و همه کس از روی دلسوزی او را پند دهد که این حرکات ناعاقلانه را به کناری گذارد و فکر دین و دنیای خود باشد و او نیز قصد اصلاح دارد اما هر زمان که عمارتی برای دین و دنیای خود بنا می‌کند "ناگهان موجی در می‌رسد کوه تا کوه" و هرچه که عمارت شده را اسیر سیل و طوفان می‌کند و هرگز او به این تخریب و انهدام راضی نیست و هرگز از تلاش برای عمارت دست برنمی‌دارد و هر مرحله می‌اندیشد که دیگر این آخر بی‌نظمی و بی‌خانمانی است و به زودی بر مرکب زندگی سوار است... اما "زهی خیال باطل" که هرگز به این هدف دست نمی‌یابد و از موجی به موج دیگر می‌افتد و هرگز خشنود نمی‌شود... و تمام این مراحل ادامه می‌یابد تا اینکه خود تبدیل به موج می‌شود و دنیای او به دریای بی‌سامانی متصل و آخرت او در عدم، فانی می‌شود و چیز باقی نمی‌ماند مگر عدم در عدم... آنکه با این فنا رسید که دیگر بقای در این نشئه ندارد تا به آن سرگرم باشد و آنکه در ابتدای سیر وجودی است پیوسته به دنبال سر و سامانی است و از بی‌سامانی به بی‌سامانی دیگر می‌خزد و آنکه در وسط این سیر است پیوسته در این قمار سنگین "یکی زندگی پس از دیگری" می‌بازد و "هیچش نمانده مگر هوس قماری چند". به این مرحله اشاره دارد خواجه حافظ: " دل که از ناوَکِ مژگانِ تو در خون می‌گشت /باز مشتاقِ کمانخانهٔ ابرویِ تو بود"...
اما؛ ما در این میان چه داریم مگر آرزوئی و دعایی و ناله و نوایی:
به وفای تو که بر تربت حافظ بگذر
کز جهان می‌شد و در آرزوی تو بود...
