۱- بررسی الگوهای انسانی مساله‌ای حساس و درعین حال ضروری است. در جلسات گذشته که مسائل زنان را بررسی می‌کردیم به این نتیجه رسیدیم که تمامی این مساله از یک‌سو، جلوه‌ای از مسائل انسانی است و نمی‌توان آن را جدا از کلیت مساله انسانی بررسی نمود. از سوی دیگر، نوعی پیچیدگی و رازآلودگی در آن است که بدون متمرکز شدن در نمونه‌هایی از الگوهای واقعی و عینی نمی‌توان آن را به نتیجه رساند. بررسی‌های نظری اگرچه راه‌گشاست اما در چنین موضوع غامضی نمی‌تواند به نتیجه کامل و تمام عیاری برسد و تنها می‌تواند رگه‌هایی از حقیقت را برای ما عیان کند. اما بررسی الگوهای حقیقی تاریخی و الگوهای ادعایی در ادبیات سنتی و مدرن می‌تواند تمام کننده و کامل کننده نگاه و جواب به سوال باشد. در عین حال، غموض و پیچیدگی بعضی از مسائل -همچون مساله زنان- به آن نوعی خصلت تمام‌ناشدنی و بی‌انتهایی می‌دهد که نباید انتظار داشت که سوالات در این زمینه به انتها برسد.
۲- اولین جنبه‌ای که پس از روبرو شدن با یک الگوی تاریخی، ادبی یا واقعی ولی مشهور وجود دارد، قرار گرفتن در یک دوراهی حساس است: اینکه انسان به منظور بررسی و نتیجه‌گیری‌های لازم در زندگی به آن روی آورده (بُعد تاملی و عقلی)، یا اینکه بُعد و واقعیتی از آن را درست و مفروض می‌داند و قصد دارد آن را الگویی برای پیاده کردن در زندگی و حماسه‌ای برای تبعیت و تاثیرپذیری بداند (بُعد حسی و تاثری). مورد دوم-یعنی بُعد حسی-وقتی است که انسان یک اسطوره مذهبی و یا تاریخی را توجه می‌کند و سعی دارد از قدرت الهام‌بخشی آن استفاده کرده و از این طریق، نشاط و حرکت و قدرت مبارزه را به زندگی خود تزریق کند. این کاملاً متفاوت است از زمانی که به شخصیت یک رمان نگاه می‌کند؛ نگاهی که در آن، شخصیت را چون ماکتی برای فکر کردن و الگویی برای تحلیل کردن قرار می‌دهد تا بتواند مسائل حل نشده در زندگی واقعی خود را بهتر و عمیق‌تر تحلیل کند و با تجسم زندگی در این واقعیت حقیقی یا مجازی راهی برای مهندسی کامل‌ترِ انسانی فراهم کرده، بیشتر تامل و تعقل کند.
۳- این دو طریق یکی بر تعقل و تامل استوار است و روش‌های مهندسی انسانی، تامل عقلانی و تحمل فکری. دیگری مبتنی است بر تاثر ذوقی و احساسی، قرار گرفتن در تشعشع روحی و قلبی، برانگیختن احساسات تحریک کننده و تعمیق تاثیرات روحی که انسان از یک اسطوره یا یک شخصیت یا واقعه حقیقی یا اسطوره‌ای می‌گیرد.
۴- هیچ‌کدام از این روش‌ها اصل و اساس نیستند و هر کدام در جای خود معتبر و ارزشمندند؛ اگر چه یکی بر تعقل و تامل استوار است و دیگری بر تاثر روحی و تشعشع احساس. "عقل جامع" که داور بین عقل خشک منطقی و احساس و ذوق است هر کدام را در جای خود معتبر و مفید می‌داند چرا که حرکت همه جانبه انسانی بدون این دو رکن امکان ندارد و در زندگی عقلانیِ انسان متعادل، باید و ضروری است که هر دو این طریقه‌ها موجود باشد.
۵- تحلیل عقلی اسطوره‌های قدسی هیچ منافاتی با مقدس بودن آنان ندارد، بلکه اگر تقدس آنان از طریق عقل و منطق قابل مشاهده و تایید نیست پس چگونه تقدسی است؟ بر خلاف نگاه ظاهری متداول، باید گفت که "مکاتب اخلاقی، آموزه‌ها، الگوها و هنجارهای برآمده از آن" در درجه اول برای تعلیم است و نه برای تقلید. اگرچه در درجه بعدی و اولویت دوم، مواردی هست که ممکن است به راحتی قابل درک برای ما نباشد و عقلانیت جامع تجویز و ملزم می‌کند که ما مسیر تاریک زندگی را به دنبال مربیان تایید شده برویم و طی طریق کنیم. اما در اولویت اول و در خطوط کلان و اساسی زندگی، بدون آگاهی‌های لازم چگونه می‌توان از تعالیم یک مکتب و مدرسه فکری -آسمانی یا زمینی- استفاده نمود؟
۶- مهم‌ترین مقدمه برای ورود به حیطه الگوهای قدسی، تعیین این است که آیا کدام یک از این دو هدف را در این مواجهه خاص برگزیده‌ایم؟ "تاثر روحی" یا "تامل عقلانی"؟ همانطور که در بالا گفته شد، هر کدام از اینها در جای خود معتبر و عقلانی هستند و مزیتی بر دیگری ندارند. مهم این است که ما نیاز و احتیاج و جهت‌گیری روحی خود را درک کنیم و بدانیم اکنون با چه نیتی وارد شده‌ایم و نسبت به آن هدف و جهت، ابزار فکری و نقشه راه را برای خود فراهم کنیم.
۷- خطرناک‌ترین وضعیت، مخلوط کردن این دو مسیر است. خلط این دو راه و پریدن از شاخه و مسیری به مسیر دیگر در اثنای راه می‌تواند فوائد آنها را از بین برده و خسارت‌های تجمیع شده هر دو را در روح و روان و زندگی ما چند برابر کند. انسانی که با تاثر وارد می‌شود، با احساس قضاوت می‌کند و با تخیل تصمیم می‌گیرد-یعنی هر دو بُعد را خلط می‌کند-همچون کسی است که با زجرآورترین راه خودکشی می‌کند. بنابراین ضروری است که انسان مسیر خود را روشن و واضح برگزیند و به لوازم آن پایبند باشد.
۸- برای بسیاری از جوانان و نسل امروز جامعه ما این خطر -خطر خلط این دو مسیر- بسیار خطرناک‌تر از هر نسل و زمان دیگر است. به این دلیل که نسل جوان جامعه ما بیش از هر زمان و مکان دیگری در معرض هجوم تبلیغات و تهاجمات ذهنی برای تبعیت از الگوهای قدسی و شخصیت‌های قهرمان است. چنین تبلیغات ناشیانه و گاه مغرضانه‌ای باعث آلوده شدن ذهن و روان آنان شده و خسته از "طبل‌های نه چندان خوش آ‌هنگ"، در چنین وضعیت آشفته‌ای می‌تواند تمام ضعف تعقلی را به صورت "تنفر احساسی" بر سر الگوها بریزد. حالتی که اگر وارد آن نشده باشیم از آن فاصله بسیاری هم نداریم.
۹- الگوگیری و بهره روحی و ذوقی از یک الگو و اسطوره، ربطی به واقعیت و عدم واقعیت تاریخی آن ندارد. ما پیوسته می‌توانیم از تصویر یک الگو، "بهره ذوقی و تاثر روحی" بگیریم اما هیچ واقعیت تاریخی نداشته باشد، همچنان که در بسیاری از داستان‌های اسطوره‌ای و رمان‌های مدرن این گونه است. در واقع الگوگیری، مشروط به "درستی یک الگو نزد عقل" است، حتی اگر چنین الگویی کاملا "تخیلی و غیر واقعی" باشد. مسیر تاثر روحی و تحریک احساسی از شخصیت‌ها، موضوع بحث امروز ما نیست و قبلا در جلسه ۶۱ رساله عملیه یک در این‌باره مختصر گفتگویی انجام شده است.
۱۰- اما "تحلیل و تبیین عقلانی و مشاهده" یک الگو-همچون "ناظری تحلیل‌گر"-پس از اینکه احتیاج به جدا شدن از مسیر احساس دارد، بیش از هر چیزی مشروط به قدرت انسان برای "رها کردن ذهن، روان و قلب خود" از جهت‌گیری‌ها و پیش‌داوری‌هاست. چنین بستر آماده‌ای به سادگی به دست نمی‌آید و اکثر گرایش‌های ما در یکی از این دو حالت انحرافی گرفتار شده است: یا مجموعه احساساتی است که ورای آن تامل و تعقلی نیست و یا تبیین و تحلیلی برآمده از احساسات سرکوب شده و پیش داوری‌های انباشته شده است.
۱۱- اما اگر انسان مشاهده‌گر توانست از این مرحله حساس مقدماتی به سلامت عبور کند -که به خصوص برای نسل جوان امروز ما چندان ساده هم نیست- آنگاه برای تحلیل درست و مهندسی انسانیِ الگوها نیازمند این است که از "مختصات ظاهری و مشخصات تاریخی یا اسطوره‌ای" آن گذر کند. سپس با "برداشت‌های کلان و نظام برآمده از آن" بتواند "صورت مساله مورد نیاز خود" را دوباره تبیین و بازسازی کرده و با بدست آوردن "آموزه‌ها و برداشت‌های متفاوت از جمود ظاهری"، به "یافته‌ها و تاویل‌های عینی و علمی نوینی" دست پیدا کند. این مسیری است که انسان را قادر می‌سازد که مثلا در مساله زنان از چنان برداشت‌های کلان انسانی که در جلسه گذشته توضیح داده شد، به سوی حل معضلات و اسرار عملی و قابل اتکا در زندگی واقعی خود حرکت کند.
۱۲- هر چه که الگوهای مورد بررسی ما در "فضای متفاوت‌تری" باشد، مجبور به تاویلات و استنتاج‌های بیشتری هستیم. مخصوصا اگر این الگوها در مرتبه روحی و وجودی متفاوتی باشند، کار ما دشوارتر خواهد بود. دشواری بیشتر با توجه به این امر است که چنین رویه‌ای چندان آشنا و مورد قبول همگان نیست و بیشتر عادت بر این است که -در مقام تبیین- یکی از دو جاده انحرافی را طی کنیم (که در شماره ۱۰ گفته شد). بنابراین ورود در این مسیر بدون تمرین و تجربه عینی و عملی ممکن نیست. در جلسات آینده به مناسبت حوادث محرم نمونه‌هایی از زنان مطرح در این حوادث را بررسی و گفتگو خواهیم کرد.
