۱-حادثه عاشورا و عزاداری‌های پیرو آن اگرچه «فراتر از عقل عادی و باعث حیرت انسان» است اما مانند هر امر عادی و غیر عادی دیگر، تنها راه ما برای درک مساله و پیمودن مسیر آسمانی یا زمینی از عقل سلیم می‌گذرد و ابزار و وسیله‌ای دیگر در این نشئه نداریم. تعقل عاشورا و محرم و عزاداری تناقضی با جنبه قلبی و عاشقانه و تعبدی آن ندارد و عقل سلیم هم به موازات هر ابزار دیگر برای درک انسان، لازم و ضروری است. بنابراین عاشورا نیز باید بررسی و تعقل گردد.
۲- سمبل هویت عاشورا «اندوه و حزن» و «اشک» است که در متون دینی و ادبیات عاشورائی بسیار بر آن تکیه نموده‌اند. اگرچه بسیاری سعی کرده‌اند که مفهوم و محتوای هیجان‌انگیز و غیر حزن‌آلود برای آن بسازند؛ همچون «عید خون شیعه»، «شوق شهادت»، «لذت و شادی وصول» و «شکست بند و رها شدن از زندان تن» ولی با همه اینها نمی‌توان ماهیت غمناک آن را انکار کرد-حتی اگر این محتواها را بپذیریم.
۳- اگر این عزاداری فقط برای یک واقعه دردناک باشد، نمی‌توان به آن ماهیتی ارزشمند داد-در حدی که بتوان تمام این آیین‌ها و مراسم را توجیه عقلانی نمود. صرف وجود یک واقعه دردناک توجیه مناسبی برای تمامی آنچه که در این رابطه رخ می‌دهد، نیست و اگر عزاداران تنها به این نکته توجه کنند و ورای آن، عینیت‌ها و واقعیت‌های دیگری نباشد، تعقل‌ِ عزاداری و اشک، ناتمام و ناکارآمد خواهد بود.
۴- اینکه این واقعه دردناک برای بزرگان و اولیای الهی که در جهان یگانه بودند، رخ داده است- در کنار توجه به جایگاه و اهمیت آنان-نمی‌تواند این نقیصه را به تنهایی برطرف کند. هرمقدار که آنان بزرگ‌تر و کامل‌تر هستند، بیشتر ما را دعوت به تعقل این رفتار نموده و از ما می‌خواهند که برای رفتار خود دلیل روشنی ارائه دهیم. حتی الگو بودن آنان نیز برای توجیه این امر کامل نیست، چرا که واقعه عاشورا منحصر بفرد و بدون بدیل است و هیچ چیزی و هیچ کسی و هیچ حادثه‌ای را نمی‌توان با آن مقایسه نمود و از آن الگو گرفت. آنچه در زبان مردم ما در سال‌های اخیر رواج پیدا کرده، مانند «حسین زمان»، «زینب زمان»، «علی‌گونه» و «زینب‌وار» اگر «مبالغه و صناعت ادبی» است، اشکالی ندارد اما به عنوان اشاره به حقیقت بیرونی، مطلقاً مردود و نادرست است.
۵- اهداف سیاسی، جنبه‌های اجتماعی، الگوهای ظلم‌ستیزی و هر نوع برنامه با مقصد ارزشمند و قابل قبول می‌تواند در بررسی واقعه عاشورا مورد توجه قرار بگیرد. مفاهیم قدیم و جدیدی مانند مبارزه و آزادی‌خواهی، زیر بار ظلم نرفتن، مقاومت مدنی و مانند آن در تحلیل عاشورا مورد قبول و مفید است، اما در بزرگداشت عاشورا به عنوان یک آئین زنده انسانی با این همه عرض و طول و مشخصات وسیع و هزینه‌های مادی و معنوی گزاف، نمی‌توان بنای تعقلی کاملی بر این موارد بنیاد نمود. مخصوصاً وقتی امکان سوء استفاده از آئین‌ها را در نظر بگیریم، روشن خواهد شد که باید حقیقتی ورای این اهداف اجتماهی وجود داشته باشد. بویژه اگر به تاثیرات شگرف آن در بعضی از وقایع تاریخی توجه شود، روشن خواهد شد که بدون «عمق و بنیادی از جنس دیگر» و تنها با تکیه بر جنبه‌های سیاسی و اجتماعی نمی‌توان به این قدرت و تاثیر تاریخی در یک واقعه نائل آمد.
۶- درونی کردن این حزن و توصیه به عمل درونی در عزاداری هم عقلانیت کافی به این فرایند اضافه نمی‌کند. اگر این عزاداری صرفاً عملی درونی است و نه هیچ عکس‌العمل بیرونی و ما باید تنها «گریه بر خود کنیم» در این صورت چرا باید تبدیل به یک آئین با این وسعت شود؟ و اگر فضای بیرونی و مصادف شدن آن با یک واقعه تاریخی اهمیتی در آن دارد، آنگاه سوال ابتدائی همچنان باقی می‌ماند: چرا باید این حادثه تاریخی با ابعاد ظاهری کوچک، پس از سالیان سال مبدا این اعمال باشد؟ آیا صرفاً یک قرار داد و بهانه است یا حقیقتی ورای این «همزمانی» نهفته است؟
۷- متعبدان و دینداران با تکیه بر متون دینی و نیز اهل سلوک با تکیه بر تجربه‌های سلوکی، بر اثر واقعی و حقیقی توجه حزن آلود به عاشورا و محرم تاکید فراوان نموده‌اند. از نگاه آنان محرم نقش محوری در این سلوک دارد و استفاده از آن برای مراقبه‌ها و اعمال سلوکی چنان جایگاه ویژه‌ای دارد که چیزی جای آن را نخواهد گرفت. حتی پس از پذیرش این محوریت، بازهم سوال در جای خود باقی است: چگونه چنین جایگاهی برای واقعه‌ای بظاهر کوچک در درازنای تاریخ بشری ممکن است؟ چه حقیقتی ورای آن نهفته است و سازو کار آن چیست؟ چگونه بدون درک ماهیت این تاثیرگذاری می‌توان از عزاداری برای «احیای خویشتن» بهره گرفت؟
۸- تمامی تعقل عاشورا، محرم و عزاداری و تمامی این جنبه‌های ادعایی درنحله‌های مختلف فکری، زمانی امکان‌پذیر خواهد بود که واقعه عاشورا از یک سو با درونی‌ترین مراتب انسان همزاد شود و از سوی دیگر با بیرونی‌ترین شرایط اجتماعی و تاریخی انطباق پیدا کند. تنها با وجود چنین «عرض عریض» و «عمق وجودی» است که می‌توان چنین اهمیتی را تعقل نمود و هیچ راه دیگری برای آن متصور نیست.
۹- در عین حال، این «جغرافیای خاص» و حادثه آن با -وجود کوچکی- باید مظهر یگانه‌ای از تمامی تاریخ انسان باشد؛ تاریخی که انعکاس آن مرتبه عمیق وجودی است. باید «با تکیه بر عقل عادی» و «بدون استناد به متون قدسی» برای ما قابل تعقل باشد که چگونه تاریخ انسانی، آئینه‌ای از «جدال درونی انسان» برای بازگشت به خویشتن و رهایی و آزادی است؟ چرا این جدال در این جغرافیا بروز و ظهور خاصی پیدا نموده و چگونه با جدال درونی هر انسان پیوند می‌خورد؟
۱۰- حزن انسان مظهر فرو رفتن درخویشتن است. انسان «کشته زندگی رومره و گرفتار دور قمری» است و اشک او -اگر درست و در جای صحیح باشد- «بازگشت به خویشتن» و «توجه به ذات بی‌نهایت خود» و «ناله از این زندان» است. آن که به درستی و با نگاه صحیح «می‌گرید و اشک می‌ریزد» برای احیای ذات انسانی خود گام برمی‌دارد و به سوی آن می‌رود. غم انسان اگر از موضع قدرت باشد، حزن او اگر ناشی از افسردگی، ضعف روانی و ناتوانی شخصیتی نباشد، آنچه روی می‌دهد «رها شدن از لایه‌های کاذب» است که او را فرا گرفته و بالاترین و کامل‌ترین «ابزار عقلی و قلبی» که امکان توجه به «ذات برتر انسانی» را فراهم می‌کند.
۱۱- تاریخ واقعی جهان، مظهر «حرکت‌های دوگانه انسان» و «برخورد» آنهاست. حرکت اول به انسان‌هایی بر می‌گردد که در گردونه زندگی روزمره گرفتار می‌شوند و تمام تلاش و زندگی آنان برای زنده ماندن و حفظ حداقل زندگی است تا این گردونه آنها را نابود و متلاشی نکند. حرکت دوم مربوط به جریانات انسانی و افرادی است که در مقابل این ازخود بیگانگی مقاومت می‌کنند و کم یا بسیار به سوی احیای خویشتن گام بر می‌دارند. تمامی علم و دین و هنر و اقتصاد و سیاست از این دوگانه و جدال آنها بیرون نیست و این حقیقت جهان بشری است، اگرچه در قالب‌ها و چهارچوب‌های بسیار متنوعی خود را می‌پوشاند و گاه با فریب، خود را معکوس جلوه می‌دهد.
۱۲-همانطور که «انسان‌شناسی و روان‌شناسی وجودی» تبیین کرده است، «میراث روحی و روانی و هویتی انسان‌ها» پیوسته به انسان‌های بعدی میرسد و نسل‌های آینده بر دستاوردهای گذشتگان سوار شده و به میدان‌های جدید می‌تازند. حرکت دوگانه انسان از ابتدای تاریخ نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ یعنی گروهی که به سمت احیای انسانی خود در این جهان گام برداشتند و گروهی که خود را فراموش کردند و در هویت کاذب خود گم شدند. گروه اول میراث قبلی‌ها را بر دوش کشیدند و پیوسته در مسیر خاص خود بیشتر و بیشتر پیش رفته و تنازع شدیدتر و کامل‌تری را در تاریخ انسان‌ها رقم زدند. چنین شد که انسان‌هایی آزادتر و انسانی‌تر شدند، در حالیکه گروه دیگر اسارت و از خودبیگانگی شدیدتری را بر خود هموار کردند. این روال کلی اگر چه فراز و نشیب‌ها و استثناهای فراوانی دارد اما تا وقتی حیات بشر ادامه داشته باشد، همچنان پابرجا خواهد بود.
۱۳- عاشورا سمبل و نماد جدال روشن واضح این دو گرایش است؛ چه در عرصه درونی انسان‌هایی که به شهادت رسیدند و چه در حادثه بیرونی و چه در تاریخ بشر. اگرچه انسان‌های بسیاری این اراده را داشتند که حرکت قدرتمند وکاملی در درون و بیرون برای احیای انسانیت و آزادگی بردارند اما تنها در این لحظه از تاریخ و در این نقطه از جغرافیا چنین امکانی فراهم شد و پس از آن نیز تکرار نگشت.
۱۴- به همین دلیل است که عاشورا سمبل بسیاری از خواست‌های انسان است و در هیچ حادثه دیگری این مقدار ارزش انسانی در ابعاد سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و روانی تبلور پیدا نکرده و نخواهد کرد:
- گرایش انسان به آزادی بی‌نهایت تا آنجا که رنگ خون می‌گیرد و همه چیز را فدا می‌کند؛
- تسلیم نشدن انسان آزاده به هیچ مصلحتی که عزت او را زیر سوال ببرد؛
- کوتاه نیامدن از ارزش‌های انسانی برای حفظ حکومت؛
- تسلیم کامل و تمام نشدن به هیچ حکومتی در هیچ زمان و مکان حتی اگر نام دین داشته باشد؛
- نارضایتی از هر حکومتی به صورت نسبی تا قیام آخر الزمان و در نتیجه «انتظار بی‌نهایت و بی‌انتها» تا زمانی که «نمی‌دانیم» و «تکذیب هر کسی که وقت و فرجام و زمانی یا موردی برای آن تعیین کرد» و همینطور بسیاری از ارزش‌ها و اصول دیگر انسانی و دینی منحصر به فرد.
۱۵- چنین است که عاشورا در «خواست‌های درونی و بیرونی بشر» حادثه‌ای منحصر به فرد است و به صورت کامل و تمام عیار الگوی هیچ انسانی نخواهد بود، حتی برای اولیای الهی و معصومین. هیچ یک از امامان شیعه بر این الگو رفتار نکردند و خصوصیت امام حسین در فعلیت پیدا کردن «مراحل تبلور در این جهان» برای هیچ انسان دیگری نیست، اگرچه تمام اهل بیت از یک نور و ریشه واحد هستند. اما عاشورا «سمبل و قله‌ای بلند» است که انسان‌ها در حرکت فردی و اجتماعی خود می‌توانند از آن استفاده نمایند، و همچون «نمونه‌ای اعلا، کامل و غیر قابل تکرار» است که هر کسی «به اندازه ظرفیت وجودی» خود در حرکت درونی و بیرونی می‌تواند از آن بهره بگیرد.
۱۶- بزرگداشت حقیقی عاشورا در توجه به این فرایند درونی و بیرونی، فردی و اجتماعی، و تاریخی و جغرافیائی است. هر عملی که انسان را به این «حقیقت بنیادین زندگی انسانی» و «جدالی که در تمام لحظات وجود دارد» متوجه کند در ذات خود، «بزرگداشت حسین‌بن‌علی» است. حزن و اندوه مرحله کامل‌تر این فرایند است و «اشک» نهایت آن است و اگر انسان بتواند فرایند درونی و بیرونی را باهم و منطبق بر هم انجام دهد، علامت این است که آنچه که «سعه وجودی» اوست در این مرحله خاص به فعلیت رسیده است.
۱۷- «انحراف و آسیب» در بزرگداشت و توجه به عاشورا بسیار زیاد بلکه بیشتر از هر واقعه دیگری است چرا که حوزه وسیعی از ابعاد انسانی و اجتماعی را در بر می‌گیرد و این ظرفیت وسیع و بدون بدیل، «امکان و انگیزه انحراف و سوءاستفاده» را بیشتر از هر واقعیت دیگر فراهم می‌کند. آنچه که حقیقت «بزرگداشت و حزن و اشک» را نشان می‌دهد «تطبیق و ظهور معرفتی» عزاداری با این «حقیقت بنیادین انسانی، تاریخی و اجتماعی» است و می‌تواند در موارد فراوانی «ضد» آن باشد و با آن «مقابله» کند.
۱۸- گفتگو، تحلیل و اظهار نظر درباره عاشورا، عزادرای‌ها، شیوه‌ها و مختصات آن نه تنها مجاز است بلکه پایانی برای آن متصور نیست و هرگز نمی‌توان این باب را مسدود کرد. هیچ کلیشه‌ای نمی‌تواند به تنهایی ادعای اعتبار مطلق کند و همانطور که فرایند انسانی متکثر و غیر قابل محدودیت است، هر فرایند اجتماعی و فردی هم اینگونه است. عاشورا هم در این میان بیش از هر واقعه درونی و بیرونی، «قالب‌ناپذیر و نامتناهی» است و سعی انسانی برای محدود کردن آن چه بسا نوعی جاهلیت فکری و برآمده از استبداد فکری است. آنچه که اهمیت دارد محتوای معرفتی و وجودی است و کلیشه‌ها تنها ابزار و بستری برای این سیر معرفتی و وجودی هستند.
۱۹- از سوی دیگر عاشورا، بزرگداشت آن و عزاداری، فراتر از کلیشه‌های دینی و علمی است. ما حق نداریم از طریق سیاست، دیانت و فقاهت آن را محدود کنیم و تنها فرایند معرفتی و وجودی است که باید راهبردها را تعیین کند. البته این غیر از لزوم رعایت چهارچوب‌های مسلم حقوقی است که در هر شرایطی برای انسان ضروری است.
