۱- واکاوی نمودن الگوها و نگرش عقلی به آنان، هیچ منافاتی با قداست آنها ندارد. قداست الگو و یک شخصیت یعنی اینکه ارزش فکر کردن و تامل دارد، اما چگونه می‌توان تامل نمود بدون اندیشه و درکی روشن و واضح؟ نگاه قداستی که در آن تاملی نباشد به یک نگاه سطحی و ضعیف تبدیل می‌شود و امکان درک درست و کامل آن الگو وجود نخواهد داشت. باید انسان این قدرت را داشته باشد که بتواند «نگاه قدسی» به یک الگو را همراه با «بررسی تعقلی» آن به «موازات» هم داشته باشد. در این صورت است که امکان درک درست وجود دارد و اگر نیت او تبعیت و الگوگیری هم باشد، زمانی این الگو گرفتن عمیق و واقعی است که با تعقل همراه باشد وگرنه تبدیل به «تبعیت و تقلید سطحی و بدون محتوا» خواهد شد.
۲- از سوی دیگر ادعای قداست در یک الگو به معنی این است که اعتقاد داریم در عالم واقع این الگو از مرتبه‌ای بلند وعالی برخوردار است و چه واهمه‌ای داریم که بدون پیش داوری‌های اعتقادی او را بررسی و ارزیابی کنیم؟ بنابر این برخلاف نگاه ابتدائی، روشن می‌شود که واهمه و امتناع از ارزیابی تعقلی نه تنها ناشی از اعتقاد بیشتر نیست بلکه کسی که امتناع می‌کند، در واقع و در عمق خود واهمه‌ای دارد که ناشی از تردید و عدم اعتقاد قطعی است و آن که تردیدی ندارد و اعتقاد واقعی دارد باکی از «آزمودن و تعقل» و «نگاه بدون تکیه بر اعتقاد» ندارد.
۳- در بررسی یک الگویی که از قداست برخوردار است ما دوگونه آسیب را می‌توانیم شناسایی کرده و لازم است برای دچار نشدن به آن مراقبت داشته باشیم: اول. امکان تاثیر پیش‌داوری‌های اعتقادی و تقدیس‌گرایانه که باعث می‌شود نتوانیم با تعقل کامل به بررسی بپردازیم؛ دوم . آسیبی مقابل آسیب اول و گرفتاری انسان در ضدیت با افراط‌های مذهبی و فشار تبلیغات رسمی و حجم آنها در القای مسایل دینی و جا انداختن الگوهای مقدس. بسیاری از افراد، تحت تاثیر چنین فضای یک طرفه‌ای- که بخش‌های عمده‌ای از جامعه را درنوردیده-دچار پیش‌داوری‌ها و حساسیت‌های مقابل آن شده‌اند و گوئی از قبل تصمیم خود را گرفته و مواضع خود را انتخاب نموده‌اند. این آسیب نیز از آسیب قبلی کمتر نیست و نتیجه آن هم به همان اندازه مصیبت‌بار است.
۴- شخصیت زن و حضور او و اثر گذاری آن در واقعه عاشورا، جایگاهی کلیدی و محوری دارد و کاملاً با زنانگی او همراه و بدون آن قابل اجرا نیست. در تمامی این واقعه از شروع، حتی قبل از آن -و حتی از تاریخی قبل- بدون حضور زنان این ماجرا کامل نمی‌شود. در داستان‌های نقل شده که به حادثه عاشورا منتهی می‌شود، حضور شخصیت اصلی زن از زمان تولد او آغاز می‌شود و بعد از اتمام نقش‌های مردانه در حادثه (در اثر شهادت) این نقش ادامه پیدا کرده، بلکه پررنگ‌تر و کامل‌تر می‌شود. حتی در نقش زنان حاشیه‌ای هم این ادامه وجود دارد و این زنانِ یک قبیله دور از ماجرا هستند، که امکان دفن جنازه‌ها را ایجاد می‌کنند و در جامعه مردسالار و مرد محور عرب، هیچ مردی چنین نقشی به دست نمی‌آورد. این «ایفای نقش اصلی توسط زنان حاشیه‌نشین» در نقاط دیگر هم ادامه دارد (همچون ماجرای همسر خولی و سر بریده و …).
۵- اما در بررسی آنچه که به اصلی‌ترین شخصیت زن در تاریخ عاشورا منتهی می‌شود، یک نکته است که بیش از همه توجه یک ناظر بیرونی را به خود جلب می‌کند: نقش‌ها و حالات متناقض! آنچه که از او باقی مانده و روایات حقیقی و اسطوره‌ای او تماماً پر از نقش‌ها و اثرات متناقضی است که به صورت طبیعی نباید با هم وجود داشته باشد و در نگاه اولی، انسان انتظار یکی از این دو جهت متناقض را دارد؟ درحالی که به شدیدترین وجهی با هم جمع شده‌اند.
۶- «اسارت» به طور طبیعی همراه است با ضعف و ناتوانی، از دست دادن قدرت، غلبه دشمن بر تقدیرات انسان و مغلوب شدن اسیر، و این حالت‌ها طبیعی‌ترین نتیجه‌ای است که انسان از ماجرا انتظار دارد و هیچ نقصی در فرد اسیر محسوب نمی‌شود. اما در این ماجرا هر چه که از این اسارت می‌گذرد و هر چه که اسارت غلیظ‌تر و کامل‌تر می‌شود، روایت این شخصیت با قدرت و توان بیشتری همراه است و هرگز در نقطه‌ای به ضعف و ناتوانی گرایش پیدا نمی‌کند. باید توجه داشت که در بررسی تعقلی شخصیت این ماجرا، به دنبال تمیز بین بخش‌های واقعی و اسطوره‌ای ماجرا نیستیم، چون آنچه اهمیت دارد نمادین بودن این ماجرا و محتوای ارائه شده آن –در واقعیت یا اسطوره- است.
۷- تناقض دیگر بین نقش پرده‌نشینی مفروض برای زن در جامعه مردسالار افراطی عرب است با نقش‌های وسیع، عمیق و پیچیده اجتماعی و سیاسی که در این ماجرا برای شخصیت زن روایت می‌شود. در واقع در همین روایت هم این تناقض بیشتر و کامل‌تر است و نه تنها نقش پرده‌نشینی و غیر فعال بودن برای زن در آن جامه مفروض است، بلکه به بیان کامل‌تر باید زن را همراه با «بی‌عملی» به معنی کامل آن در آن جامعه و در واقعه تصور نمود. حضور این بی‌عملی به شکل کاملی در واقعه دیده می‌شود و گوئی در ظاهر ماجرا و طبق رسوم آن زمان، غیر از صبر و تحمل و انتظار و عدم اعتراض چیزی برای شخصیت زن –حتی اگر قوی‌ترین باشد- فرض گرفته نشده است. اما این بی‌عملی در ذات خود با بالاترین عمل همراه است به گونه‌ای که از محکم‌ترین عمل مردانه جامعه - یعنی عمل نظامی-در تاثیر و ماندگاری، گوئی پیشی می‌گیرد. چنین بی‌عملی که «در جامه پرده‌نشینی» و در عین حال همراه بالاترین عمل و تاثیرگذاری است از اسرار عاشورا به شمار می‌رود.
۸- نگاه مردانه آن جامعه که بر همه چیز حاکم است، زن را تنها ابزاری برای غرائز خود دانسته و این را مشروع و حق خود می‌داند که درباره اسیران زن چنین درخواست شهوانی به نهایت خود می‌رسد. در ماجرای جنگ‌های داخلی پس از رحلت پیامبر چنین رفتارهایی با شدت کامل انجام شده و داستان‌های فراوان و شنیعی دراین باره نقل می‌شود. اما در این ماجرا چگونه این اسیران در نهایت امنیت و در یک «حصار قدرتمند» هستند که با وجود رفتارها و فشارهای سخت، کسی جرأت چنین تعرضی به این اسیران نمی‌کند؟ راز این «حصار و امنیت قدرتمند و حفاظت ویژه» آن چیست و این تناقض عریان چگونه ایجاد می‌شود؟
۹- ذات مصیبت، «درد و رنج و ناراحتی» است و چنین دردی برای زنان عاشورا در اوج و بالاترین حد آن است و تمام دردهای مردانه با انعکاسی بیشتر بر زنان منعکس است؛ اگر مردان با شهادت از این درد رها می‌شوند، این درد برای زنان ادامه پیدا می‌کند بلکه بیشتر و کامل‌تر و عمیق‌تر می شود. در این میان «زیبا دیدن» این مشکلات چه معنی و مفهومی دارد؟ نمی‌توان زیبائی آن را به دلیل «اثر تکاملی» آن دید، چون زیبائی غیر از موثر بودن است و «دوگانه مصیبت و زیبائی» به صورت همزمان و به عنوان یک تناقض آشکار چنان خودنمائی می‌کند که خود یک جلوه ویژه در این واقعه است.
۱۰- گفته شد که ما در این تحلیل نیازی نداریم که مرز بین واقعیت و اسطوره را پیدا کنیم. منظور این است که در تحلیل‌های تعقلی آنچه که مورد بررسی قرار می‌گیرد، نمایی است که روایت‌های مسلط در فرهنگ خالص دینی به ما عرضه می‌کنند. «روایت» در اینجا به معنی مدرن آن یعنی «انتقال معارف و فضای خاص با تمام ابعاد و مختصات آن» است که از طریق معرفت‌شناسی دینی صورت می‌گیرد و غیر از «روایت به معنی فقهی و تاریخی» آن است. به عبارت دیگر جامعه‌شناسی و روان‌شناسی و تاریخ تحلیلی در بررسی آنچه که از یک واقعه نقل شده است «شِما و فضای کلی» آن را تبیین کرده و توضیح می‌دهند، فارغ از اینکه چه بخشی از این روایت با حقیقت تاریخی آن تطبیق می‌کند. در واقع روایت به معنی مدرن یعنی آنچه که در طول اعصار و قرون از یک حقیقت تاریخی و یا حتی اسطوره‌ای برای یک فرهنگ و تمدن ارزشمند بوده و نگهداری شده است و آنچه باقی مانده است همچون نمایش تراژیکی است که نیاز و مطلوبات مردمان آن تمدن را جواب می‌دهد. روشن است که این برداشت از این واقعه، متفاوت از استفاده‌های سیاسی و تبلیغاتی و گرایش‌های خاص در آن است.
۱۱- آنچه از برآیند تمام این عوامل و مختصات این روایت در مورد «هویت زنانه در عاشورا» برداشت می‌شود، شخصیتی است رازآلود، غیرقابل تحلیل اما مقتدر و قدرتمند که عامل، تاثیر گذار و فضیلت‌محور است. شخصیتی که تحلیل و درک ابعاد هویتی و حتی انگیزه‌ها و نیات و مقاصد او به راحتی قابل درک نیست و بعد از گذشت قرن‌ها چنان مکتوم و پیچیده است که هر گرایش فکری از مخالف و موافق می‌تواند برداشت‌های خود را داشته باشند.
۱۲- بدون تردید اگر چنین هویت و ماهیت زنانه‌ای را در همین اوج و قله‌ای که واصل شده است، در نظر بگیریم نمی‌تواند الگوی هیچ انسان بزرگ و کوچکی شود. آنچه که به عنوان «زینب زمانه» و «زینب‌گونه شدن» و مانند اینها گفته می‌شود در حد یک استعاره و شعار تشویقی قابل قبول است، اما به عنوان یک الگوی تمام عیار و قابل تبعیت از تمام جهات غیر ممکن است. آنچه در عاشورا رخ داده -اگر همه ابعاد ثبوتی و اثباتی آن را در نظر بگیریم- در تمامی تاریخ بشر بدون بدیل است و حتی معصومین نیز بر این منوال عمل نکرده‌اند. بی‌مانند بودن این حادثه با تمام ابعاد آن ربطی به اعتقاد و گرایش ما ندارد و به عنوان یک واقعیت بیرونی گفته می‌شود.
۱۳- اما به عنوان مسیری برای انسان متوسط و با صرف‌نظر کردن از آن برتری‌های بی‌مانند، می‌تواند برای هر فرد به اندازه ظرفیت و توان خود الگو بوده و با توجه به این قله بلند انسانی راه خود را به سوی برتری و فضیلت باز کند و مسیر خود را بشناسد. حال، مهم‌ترین برداشت و راهنمائی از این هویت برتر زنانه و الگوی خاص عاشورائی آن چیست؟
۱۴- به نظر می‌رسد بالاترین برداشتی که به ما کمک می‌کند این الگوی برتر زنانه را تبدیل به مسیری برای عمل کنیم، عبارت از سه اصل است:
اول. توجه به پیچیدگی‌های انسانی که در هویت زنانه به اوج خود می‌رسد و تا حد رازآلوده‌ای عمیق می‌شود. کنار گذاشتن تصورات ساده و یک بُعدی و تک‌ساحتی به انسان گرچه همیشه خسارت‌‌بار است اما در مورد هویت زنانه به مرتبه غیر قابل قبولی می‌رسد. اگرچه این پیچیدگی‌ها در تناقضات عاشورا شکل روشن و اجرائی‌تری پیدا می‌کند اما برای انسان امروز بیشتر از گذشته قابل اجرا است.
دوم. زیربنائی‌ترین تناقضی که در عمل به ما کمک می‌کند تا تمام تناقضات دیگر را شناخته و به سوی آن حرکت کنیم، عبارت است از «حفظ مرتبه و فضیلت انسانی» در عین «حضور مقتدرانه در زندگی حقیقی فردی و اجتماعی». در اکثر موارد این دو، در تناقض جدی و روشنی قرا می‌گیرند و تمام اقتدار و عمل و بی‌عملی هویت عاشورائی زن در این است که در این تناقض موفق و پیروز از میدان بدر شده است. مجموعه گرایش‌های سنتی ما طرف اول را به تنهایی حفظ کرده و گرایشات مدرن به بخش دوم این تناقض توجه کرده و از اولی غافل است. اما هویت زن در عاشورا برآیندی تمام عیار و کامل از این دو است.
سوم. در چگونگی این تناقض و در جزئیات و راه‌حل‌ها و مختصات آن سوالات، تردیدها و مطالب بسیار وجود دارد که در بحث‌های آینده باید به آن بپردازیم. اما یک نکتهٔ زیربنائی، اساسی‌ترین امکان را برای مسیر انسانی و اجرای دو مطلب قبلی فراهم می‌کند و اکثر موفقیت انسان در همین یک نکته است: «ظرفیت انسانی و توسعه آن». این اساسی‌ترین شرط برای پیمودن این راه پیچیده و سخت و مستصعب است و فضیلت خاص زنان عاشورائی، رسیدن به این قله ظرفیت انسانی بوده و این زیربناست که آنان را در ان اوج کمال بشری قرار می‌دهد.
