۱- در باره مسئولیت انسان و وظیفه او در خصوص تعقل و بررسی عقلی امور، در جلسات قبلی (مخصوصاً جلسات ابتدائی) بسیار سخن گفته شد. سخن‌هایی پیرامون اینکه انسان وظیفه‌ای بس سنگین در تعقل و عقلانیت امور خود دارد و به هیچ صورتی نمی‌تواند آن را ترک کند. انسان بدون تعقل و انجام وظیفه خود در اندیشیدن و تعقل کردن نمی‌تواند با تکیه بر تعبد، مدعی انجام وظیفه انسانی خود باشد و در تمام مراحلِ مراجعه به تعبدیات، لازم است که همراه و به موازات آن جریان تعقل نیز وجود داشته باشد وگرنه مسئولیت خود را انجام نداده است.
۲- بسیاری از افراد در مسیر حرکت خود نمی‌توانند خط تعادل بین عرصه عقلی و غیر آن را رعایت کنند و به همین دلیل دچار مشکلات فکری و روحی شدیدی می‌شوند. دلایل گوناگونی وجود دارد که انسان خواسته یا ناخواسته دچار چنین خلطی می‌شود و در بسیاری از موارد این انحراف تا حدی عمدی است و انگیزه‌های روشنی ورای آن می‌تواند وجود داشته باشد. نباید فراموش کرد که افراد به تناسب روحیه و انتخاب خود، می‌توانند مسیری عقلی‌تر، احساسی‌تر و یا تعبدی‌تر را انتخاب کنند و این هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند. اینکه فرد با انتخاب خود مسیر کاملاً تعبدی-و تا حدی بدون تکیه بر تعقل کافی- را برگزیند، هیچ مشکلی ندارد همانطور که برعکس می‌تواند مسیر تعقلی را با کمترین تعبد و احساس زندگی کند. همه اینها به شرطی است که فرد آگاهانه و با توجه، مسیر را انتخاب کند و بر لوازم آن پایدار بوده و در طول مسیر دچار تردید و دودلی نشود.
۳- اما خطرناک‌تر و مخرب‌تر از همه اینها زمانی است که فرد بخشی از هر راه و روش را بدون توجه بکار می‌گیرد و با خلط کردن آنها از مزایای تمام آنها باز مانده و هیچ بخشی را نمی‌تواند تمام کند زیرا پیوسته از شاخه‌ای به شاخه دیگر می‌پرد و نهایتاً در کلافی سردرگم حیران و گیج می‌ماند. علامت این سردرگمی گاهی ممکن است در اندیشه و تفکرِ به بن‌بست رسیده فرد ظاهر شود و زمانی در رفتار، اعمال و بن‌بست‌هایی که او را مایوس و سرخورده و خشمگین می‌نماید. چنین آفتی بیش از هر آفت دیگر در نسل جوان و ارزشمند ما یافت می‌شود؛ جوانانی که با اندیشه‌های دینی، انسانی و روش‌های مراقبه روحی و وجودی بیشترین آشنایی را دارند؛ از انگیزه قوی، اراده قدرتمند و همت والایی برخوردارند اما در مقام عمل نمی‌توانند گرفتاری‌های ابتدائی خود را حل کنند. چنین مشکلات عملی یا نظری ابتدائی، عموماً هیچ دلیلی ندارد مگر گرفتار بودن در خلط‌ها و جدانکردن امور. چنین است که مرور دوباره بر مقتضیات عقلی، تنظیم آنها و التزام عملی، می‌تواند برای اکثر افراد متوسط چنان گشایشی ایجاد کند که بیش از انتظار آنان است.
۴-در گفتگوها و مباحثات گروهیِ دوستان هم رگه‌های جدی از این آفت یافت می‌شود. به نظر می‌رسد با وجود مباحث روشن و واضحی که در این زمینه تا کنون داشته‌ایم، هنوز توجه و دقت و یا التزام عملی کافی و روشنی توسط دوستان اعمال نشده است. در این جلسه برای بار دیگر مروری بر این مباحث خواهیم داشت. دوستان لازم است با ذهن باز و تمرکز بتوانند با شرکت در بحث، بازبینی روشنی در زندگی عملی و نظری خود داشته باشند. بدون تردید بخش جدی از مشکلات بدین طریق قابل حل است.
۵- انسان در درجه اول باید محور همه چیز را «خود انسانی»، «مسیری که می‌پیماید» و «آنچه در مقام عمل به آن احتیاج دارد» قرار دهد. در نگاه اولی این امری بدیهی به نظر می‌آید و گوئی همه به دنبال همین هستند، اما با نگاهی دقیق‌‌تر روشن می‌شود که اینگونه نیست. اکثر بحث‌های ما در حوزه‌های دینی و فکری ربط بسیاری به خویشتن و مقام عمل ندارد، مانند جستجوهای بسیار درباره اموری که در مقام پژوهندگی و برای دانستن مفید است اما نتیجه‌ای برای زندگی عملی انسان ندارد. چنین بحث‌هایی می‌تواند در جای خود مفید و مهم باشد اما پس از اینکه بنیان زندگی انسان بر اساس تعقل و تفکر برقرار شد و نه قبل از آن. سوالاتی که حذف آنها هیچ تاثیری در زندگی عملی انسان ندارد، در این مقام نمی‌تواند مفید باشد و عملاً وقتی زندگی عملی و انتظار انسان از آن، زیربنای عقلی درستی پیدا نکرده است، مابقی امور همچون ساختن خانه بر روی شن‌های روان است که هرگز به نتیجه دلخواه نمی‌رسد.
۶- ما می‌توانیم پژوهش‌ها و تفکرات گوناگونی درباره تاریخ و روایت و سیاست خیلی چیزهای دیگر داشته باشیم. همه این موارد ارزشمند و قابل دفاع است، اما در مقام سیر عملی و به عنوان رساله عملیه و آنچه که در زندگی عملی راهگشای ماست، باید ابتدا زیربنای عقلی آماده بشود و تمام اجزای اندیشه بر بنیان عقل استوار باشد. عقلانیت باید بستری برای تمام سیر انسان باشد و هرگز نباید از آن جداشد. حتی آنجا که قرار است عقل خاموش شود هم با دستور عقل این کار صورت می‌گیرد، اما همه این موارد باید بر عقل مستقیمی باشد که خود انسان را هدف می‌گیرد و نه عقلی که از طریق پژوهش و تقلید و اتکای به دیگران و تحلیل آنها برای انسان تکلیف معین می‌کند. در این میان خلط امور دیگر با این عقل مستقیم، آفت بزرگی است که اکثراً گرفتار آن می‌شوند.
۷- تحلیل مناسک، رفتارها و مکان و زمان ضروری و مهم هستند اما نباید فراموش کرد که همه آنها برای انسان و انسانیت و کمال انسان هستند و نه معکوس آن. مکان‌ها مقدس و محترم هستند و در عین حال می‌توان درباره قداست واقعی آنها تفکر یا تردید کرد اما مقدس‌ترین حرم، قلب و درون انسان است و همه چیز برای آن به کار گرفته شده و مقدس‌ترین مکان، آنجاست که بیشترین ارتباط انسان با درونش برقرار می‌شود. می‌توان فکر کرد که چه اندازه تحت تاثیر فضاسازی‌ها هستیم اما نباید میدان عمل را گم کرد. هر چه که به درون ما راه پیدا کند و مسیر درونی را همراه کند درست و اساسی است، حتی اگر برخاسته از یک جوسازی نادرست باشد، و هر چه که راهی به درون باز نمی‌کند، غیر مفید و خارج از مسیر است حتی اگر منطقی‌ترین باشد. مرزی روشن بین منطق درون و منطق بیرون باید کشید.
۸- حس انسان و امور احساسی و ذوقی تا آنجا که انسان را در مسیر احیای خویشتن انسانی پیش می‌برد، درست و اساسی است و هر زمانی که غیر از این باشد، جاده‌ای انحرافی است. این همه احساس، تحلیل‌های احساسی، تردید و نتیجه‌گیری را می‌توان کنار گذاشت و خویشتن و احساس درونی را هدف و محور حرکت گرفت تا تنها ابزار و مکان و زمانی را برگزینیم که احساس ما را در این مسیر قدرت و عمق می‌بخشد و مابقی را به حال خود رها کنیم.
۹- وقتی انسان بنیاد تعقلی و محور خویشتن را بعنوان جاده اصلی بگیرد و بر آن مراقبت کند، آنگاه بسیاری از تحلیل‌ها و تردیدها و بررسی‌ها در چنین جایگاهی عبث و بی‌حاصل خواهد بود، اگرچه در مقام پژوهش مدرسه‌ای و علمی جایگاه خود را حفظ خواهد کرد. وقتی که از این مسیر خارج شویم بحث در مورد زمان‌ها و مکان‌ها و وقایع می‌تواند به سوی جزئیات غیر قطعی، موارد اختلافی، بحث‌های حاشیه‌ای و خیلی امور دیگر پیش رود و هرگز به هیچ انتهای قابل قبولی نرسد. برعکس وقتی بر مدار خویشتن و لوازم آن حرکت می‌کنیم، همیشه با کلیاتی سر و کار داریم که هیچ تردیدی در آن نیست و راه مشخص و معلوم است. در این مسیر، برای اکثر وقایع و حوادث و مسائل هیچ نیازی به روایات خاص دینی، تحلیل و دلیل عینی امور و حتی پیش‌نیاز ایمانی و اعتقادی نداریم و از نگاه یک ناظر بی‌طرف می‌توان به اندازه کافی راهنمائی‌ها و دستورات عقلی قابل استفاده در این مسیر را بدست آورد.
۱۰- در راستای همین مطلب (شماره ۹) است که در بحث‌های رساله عملیه و در هر موضوع، ابتدا مبحثی تحت عنوان تعقل آن موضوع مورد بررسی قرار می‌گیرد. (به عنوان مثال تعقل غدیر یا عاشورا یا اشک یا نماز و یا هر موضوع دیگر) و آنچه که آفت جدی در این نسل به نظر می‌رسد، عدم توجه به همین اسلوب است. البته خطرناک‌تر از آن «استفاده نیمه‌کاره و التقاطی» از این روش‌هاست و اینکه مرز روشنی بین آنها کشیده نشود. امری که در محیط‌های مختلف -از جمله در گروه دوستان هم- دیده می‌شود.
۱۱- سر در کار دیگران و قضاوت در مورد آنان نکردن، گاهی از هر شرط دیگر ضروری‌تر است. کمتر انسانی می‌تواند در حین بازگشت به خود و جداشدن از مسیرهای متداول چنین شرطی را ایفا کند. عموماً ما دچار انواع قضاوت‌ها در مورد دیگران می‌شویم و چنان به این امر «آلوده» هستیم که خود را پاک و منزه از قضاوت می‌پنداریم و چنان این قضاوت ناخودآگاه و تهاجمی است که هیچ ناظر خیرخواهی جرات تذکر به ما را ندارد! بزرگترین مشکل سر در کار دیگران کردن، این است که انسان گرفتار و مشغول به آن شده و از مسیر خود باز می‌ماند و با نگاه به دیگران خود را مبرا و موفق و نجات یافته توهم می‌کند. متاسفانه این «بیماری فراگیر» جامعه امروز ماست.
۱۲- روایات دینی، نظرات عالمان، معارف عرفانی و علوم انسانی جدید و مدرن چون اقیانوسی است که می‌توان از آن بهره گرفت، اما آیا بدون «شناور مناسب» می‌توان وارد آن شد و باعث «غرق شدن» یا «مبهوت و بی‌عمل شدن» و «زمین‌گیر و مایوس شدن» یا مشکلات و انحرافات دیگر نخواهد شد؟ شناور مناسب در این اقیانوس‌های سردرگم چیزی نیست مگر همان «محوریت خویشتن» و «عقل مستقیمی که راهنمای احیای خود» باشد. ورود به این دریاهای بیکران اگر با توجه کامل به «خود و ترک هرچه غیر از آن است» نباشد باعث مشکلات فراوان خواهد شد. چنین است که بسیاری از جوانان نسل امروز جامعه با بهترین ورود و جستجو و علاقمندی در این دریاهای معارف و علوم و گوهرهای فکری از حل مسائل ابتدائی خود عاجز هستند.
۱۳- چه باید کرد؟ چگونه باید عقلانی رفتار کرد؟ از کجا باید شروع کرد؟ سوالاتی از این قبیل را نباید این همه سخت گرفت. بعد از درک کلیات عقلی باید بسادگی و راحتیِ تمام دستورات دیگر زندگی به «خویشتن و زندگی روحی» نگریست و از «ساده‌ترین زاویه» و «ابتدائی‌ترین دستور» شروع کرد. باید دانست که در ورای سلوک روحی، این همه پیچیدگی وجود ندارد و به راحتی می‌توان تصمیم گرفت؛ هر تصمیمی درست است به شرط ادامه داشتن و اگر این تصمیم به اندازه کافی پخته و کامل نباشد، ادامه مسیر باعث اصلاح آن خواهد شد. در صورتی که صبر کردن برای یک دستور بالاتر ممکن است نه تنها به نتیجه‌ای نرسد بلکه عامل وسواس و تردید بیشتری شود. در ادامه مسیر، «دستورات محاسبه و مراقبه» (جلسات ۱۳ و ۱۴ رساله عملیه ۲)، «مراقبهٔ شروع» (جلسه ۲۰ رساله عملیه ۱)، مشاوره کردن و حلقه‌های بحث جمعی نه تنها مفید بلکه ضروری است.
۱۴- روشن است که در بسیاری از موارد نمی‌توان راحت و روان حرکت را شروع کرد و اگرچه انسان قصد دارد با سادگی و بساطت، امور را در نظر گرفته و حرکت خود را در این مرحله آعاز کند اما عملاً نمی‌تواند و دچار معضلات جدی می‌شود. در این شرایط علاوه بر مشاوره، تمرین‌های عملیِ حلقه‌های کاوش وجودی -مانند حلقه نگارش- می‌تواند بسیار راهگشا باشد. علاقمندان برای این اقدام می‌توانند مراجعه مستقیم داشته باشند.
