۱- یکی از سوالات کلیدی این است که اگر به مکاتب مهم انسانی و دیانت و عقل مراجعه کنیم، از نظر آنان جایگاه اجتماعی و تاریخی زن چیست؟ به عبارت دیگر اگر امکان انتخاب برای جامعه در زمان حال یا در طول تاریخ وجود داشته باشد، آنان تصدی چه جایگاهی را برای زنان توصیه می‌کنند و بهتر است سیر جامعه پس از این به چه سو برود؟
۲- نظر و توصیه یک جریان فکری می‌تواند متفاوت از واقعیتی باشد که در یک جامعه رخ داده است. چرا که در بسیاری از موارد، آنچه که نظریه‌پردازان و سردمداران یک جریان فکری در نظر دارند با توان عملی آنان متفاوت است و این در شرایطی است که چنین تفاوتی باعث و بهانه توجیه عملی رفتار یک فرد و جریان نباشد. می‌توان بین توان عملی یک اندیشه و دیدگاه نظری آن تفاوت قائل شد، ولی هر دیدگاهی باید در عمل تاییداتی را برای خود داشته باشد وگرنه ادعای صرف نمی‌تواند کافی باشد.
۳- بنابر آنچه گذشت چهار مساله را می‌توان از هم جدا کرد:
۱-۳. دیدگاهی که فرد و جریان فکری در مقام نظریه و گفتگو آن را تبلیغ می‌کند و مدعای آن را دارد؛
۲-۳. آنچه که در مقام عمل و اجرا در جامعه دیده می‌شود؛ واقعیتی که در نهایت در جامعه و تاریخ اجرا شده است؛
۳-۳. بخشی از این نظریات و مدعاها که واقعیت‌های بیرونی اجازه پیاده شدن آن را نداده است، درحالی که از جهت نظری و صداقت نظریه‌پردازان مشکلی وجود ندارد و اجرای آن در جای دیگر و در تاریخ دیگر امکان‌پذیر است؛
۴-۳. آن بخش از نظریات که به دلیل ذات نظریه و مکتب قابل اجرا در جامعه نیست و یا اینکه اگرچه صاحبان آن مکتب در مقام نظر چنین ادعایی کرده‌اند، اما خود آنها در مقام اجرا، زودتر از دیگران خلاف آن عمل نموده‌اند.
۴- مهم‌تر از این تقسیم‌بندی این است که ما وقتی در باره مسئولیت دینی و عقلی انسانِ متعهد و خردمند امروزین و جایگاه زنان صحبت می‌کنیم، باید پاسخ روشنی در مورد مواضع دیانت و عقل در جواب این سوال داشته باشیم. سوال از جایگاه زنان، خود از زوایای گوناگونی می‌تواند پرسیده شود که اگر به تفکیک بین آنها توجه نکنیم، دچار مغالطه و خلط بحث خواهیم شد. حداقل سه زاویه متفاوت در این سوال می‌تواند مورد نظر باشد:
۴-۱. زن به عنوان یک انسان آیا باید محدودیتی در این باره تحمل کند؟ آیا اصحاب اندیشه‌های مختلف و دیانت‌های گوناگون معتقد به محدودیت حتمی و ذاتی برای جنس مونث در تصدی و اشغال جایگاه خاصی هستند؟
۴-۲. درصورتی که جواب سوال بالا منفی است، آنگاه سوال بعدی این است که آیا از نظر این مراجع فکری و دینی توصیه خاصی برای زنان به صورت پیش‌فرض وجود دارد؟ منظور از پیش‌فرض این است که این توصیه، توصیه‌ای عام و شامل بوده و بدون مشروط بودن به موقعیت و شرایط ویژه در هر شرایطی معتبر باشد، مگر اینکه آن شرایط ویژه اقتضای عکس آن را داشته باشد.
۴-۳. جواب سوالات بالا هرچه باشد، این سوال بنیادین از زاویه دیگری هم قابل طرح است. انسانی که بدنبال احیای خویشتن انسانی و تکامل روحی و رها شدن از خودبیگانگی و بازگشت به خویشتن است، آیا باید به دنبال چهارچوب و شرایط ویژه‌ای در این مورد باشد؟ این سوال در مورد تمام انسان‌ها جاری است و تفاوتی بین زن و مرد نیست و هر انسانی می‌تواند این پرسش را در مورد خود، اطرافیان و زنان و مردانی که با او مرتبط هستند، مطرح کند.
۵- مشهور بین عموم این است که گرایش‌های دینی و بسیاری از نظرات به میراث رسیده از گذشتگان در مورد دو سوال اول جواب مثبت دارند. یعنی اگر نگوئیم که معتقد به محدودیت ذاتی و عینی برای جنس زن جهت حضور در صحنه‌های عمومی و مناصب خاص مردان هستند، حداقل توصیه به آن دارند. معنی این کلام این است که حضور در مواضع مختلف برای زنان به موازات و مساوی با مردان، از نگاه اینان باید بدون قید و شرط محدود شود و یا حداقل توصیه به این محدودیت شود. منظور از واژه «باید» در اینجا، اجبار بیرونی سیاسی یا اجتماعی نیست. منظور توصیه یا الزام فکری و نظری است که عامل آن خود فرد می‌باشد و این غیر از اجبار بیرونی است که توسط مراجع سیاسی یا اجتماعی صورت می‌گیرد. مهمترین بخش این مشهوریتِ توصیه یا اصرار بی‌قید و شرط آن این است که این توصیه برآمده از «وضعیت خاص اجتماعی و تاریخی» نیست، بلکه با «ذات و بنیاد این جنس از انسان و جنسیت آن» گره خورده است. چنین گزاره‌ای است که مشخصه اصلی این گرایش را معین می‌کند و به ما اجازه می‌دهد که آن را در بوته نقد بگذاریم.
۶- صاحب‌نظران و مراجع فکری و اجتماعی این گرایش، در مقام نقل نظریات خود که آن را منتسب به دین و آئین و یا فرهنگ و تفکر خاص می‌کنند، علاوه بر این انتساب بر دلائل عقلی نیز تکیه نموده و معتقدند که عقل سلیم نیز در این حکم با آنان همراه است. در واقع مدعای آنان چنین است که این حکم صریح عقل است و برای آن دلائل چندی از عقلانیت و مصالح عقلی می‌شمارند.
۷- اگرچه بسیاری از عالمان و عاقلان در گذشته و حال چنین انتسابی را می‌پذیرند و بر روی آن تاکید و تبلیغ می‌کنند، اما اگر نظرات آنان را به صورت روشن و واضحی بشکافیم و در مراحل مختلف تاریخی و وضعیت‌های مختلف اجتماعی بسنجیم، خواهیم دید که هیچ کدام از آنان به چنین نظریه‌ای معتقد نیستند و هیچ «اولویت ذاتی و بنیادین» برای «جنسیت انسانی» در حاق اندیشه آنان وجود ندارد!
۸- بزرگ‌ترین و مهمترین دلیل -که خود برای مدعا کافی است- این است که تمام این گرایش‌ها وقتی که در موقعیت‌های خاص قرار می‌گیرند که با فضای رائج زندگی و معیشت و تاریخ آنان متفاوت است، نه تنها از این الویت دست برمی‌دارند بلکه به شدیدترین صورت، ضد این نگاهِ تبلیغ شده عمل می‌نمایند. نمونه‌های جریانات انقلابی شیعی در ایران، عملکرد داعش و حامیان سعودی آن در جهان اهل سنت بهترین گواه این مدعاست. در جهان اهل سنت، هنگامی که «طرفداران افراطی پرده‌نشینی زنان» با لزوم جنگ همه‌جانبه روبرو شدند، با عجیب‌ترین فتاوا زنان را به عمق میدان جنگ فرستادند. در واقع تمام سرو صدای این گرایش‌ها در لزوم پرده‌نشینی زنان و یا دوری از مواضع مردانه تا زمانی معتبر است که خود در شرایطی متفاوت قرار نگرفته‌اند.
۹- وقتی چنین موشکافی در تاریخ گذشته و وضعیت حاضر صورت گیرد، خواهیم دید که نمی‌توان یک حکم کلی از این مواضع استنباط نمود. در واقع بیشتر این نظریات مربوط به شرایط ویژه‌ای است که اتفاقاً این شرایط ویژه از نگاه خاص صاحبان این اندیشه‌ها بر می‌خیزد. به عبارت روشن‌تر، آنان چنین مواضعی را اتخاذ می‌کنند چون فضای اجتماعی و عینی را به نوع خاص خود و با عینک ویژه خود می‌بینند، و گرنه به محض تغییر شرایط یا از کار افتادن این عینک، مواضعی به شدت متضاد اتخاذ می‌کنند. نتیجه تمام اینها یک چیز است و آن «رد اولویت بنیادین و ذاتی» در «جنسیت انسانی» است و این به معنی جواب منفی به دو سوال اول و دوم در «حاق اندیشه» آنان است، اگرچه خود «منکر» آن باشند.
۱۰- اما نسبت به آنچه که در تاریخ اسلام رخ داده است و روایات و نصوص دینی، اگر خوانش مدعیان پرده‌نشینی دین را به استدلال بالا مخدوش بدانیم و با یک نگاه دوباره به بازبینی و بازنگری وقایع و عینیت‌های تاریخی بپردازیم، نمی‌توان به یک پیش‌فرض محکم و قطعی دست یافت و حداقل این است که در تردید و دودلی باقی می‌مانیم. مهمترین دلیل این عدم قطعیت دو چیز است:
۱-۱۰. ظروف و شرایط ویژه‌ای که در تمامی تاریخ صدر اسلام وجود داشته، کاملاً متضاد و متفاوت از وضعیت دنیای مدرن است. بدون در نظر گرفتن این تفاوت چگونه می‌توان حکم قطعی در این باره صادر کرد؟ شرایط ویژه مردسالارانه و محوریت مرد و اهمیتی که درقضایای سیاسی، اجتماعی و در زندگی عینی انسان‌ها در آن دوران بوده است، مقتضیات ویژه و پر اهمیتی داشته که هیچ فعال فکری و اجتماعی نمی‌توانسته بدون در نظر گرفتن آن اقدام نماید.
۲-۱۰. نقش‌های متفاوت و گاه متضاد، بلکه نادر و بی‌بدیلی وجود دارد که زنان صدر اسلام در تاریخ تحولات آن داشته‌اند و نیز تضاد و تفاوتِ نصوص و جایگاه‌هایی که در نصوص دینی تصویر شده است. نگاهی تحلیلی به این دو محور نمی‌گذارد که تحلیل رائج و خوانش متداول را در مورد الگوی زن بپذیریم. جواب رائج این خوانش و اصحاب آن به اینکه «چنین نقش‌های متضادی به دلیل ضرورت‌های دینی بوده است» چنان ساده و غیر قابل قبول است که هرگز نمی‌توان تسلیم آن شد و همه این موارد را به هیچ صورت نمی‌توان به چند ضرورت تاریخی و سیاسی تنزل داد. علاوه بر آنکه در این خوانش و نگاه چه ضرورتی بالاتر از «محفوظ ماندن زن از این عرصه‌های اجتماعی» وجود دارد؟! چرا باید این ضرورتْ فراموش شده و فدای ضرورت‌های دیگر شود و چرا این رابطه اکنون وجود نداشته باشد؟
۱۱- برداشت از وضعیت تاریخی صدر اسلام به اینکه «زنان پیوسته در ضرورت به میدان آمده‌اند و آن هم تنها نقش تابع و دست دوم داشته‌اند» نه تنها قابل انطباق با این وقایع نیست بلکه بیشتر برآمده از همان خوانش متداول و مشهور است. علاوه بر اینکه چنین نگاهی قابل تطبیق با نصوص دینی نیست، به چه دلیل باید در وقایع مهمی چون عاشورا و وقایع صدر اسلام مفاهیمی بسازیم که تنها بر مردان صدق کند و در نتیجهٔ آن، زنان را نقش دوم بدهیم؟! چنین برداشتی با عقل سلیم ناسازگار است.
۱۲- اما اینکه در اکثر موارد بعضی از امور و عناوین بر عهده مردان از اهل بیت بوده است، نمی‌تواند دلیل مدعای عمومیت آن باشد- همانطور که در موارد ویژه‌ای که مسئولیت‌های ویژه‌ای بر عهده زنان بوده است را نمی‌توان دعوی عمومیت کرد. به عنوان مثال اینکه «حجتِ» بر مردمان، «امامان» هستند و حجت بر امامان «دختر پیامبر» است، آیا دلیل این می‌شود که تمام حجت‌های مردانه باید بر حجت زنانه‌ای تکیه کنند؟! آیا جایگاه ویژه‌ای که دختر پیامبر برای او داشته است -که نمونه دیگری در تاریخ ندارد- دلیل بر عمومیت این جایگاه برای زنان می‌شود؟!
۱۳- اما در یک نگاه درست و عقلانی بیش از هر چیز جواب به سوال سوم (شماره ۳ و ۴) اهمیت پیدا می‌کند. برخلاف نگاه رائج که بیشتر بر دو سوال اول تکیه می‌کنند، جواب به سوال سوم است که می‌تواند روشن کند روال عملی و نظری ما چگونه می‌تواند باشد و فرد و جامعه و تاریخ را باید به چه سمت و سوئی برد.
۱۴- روشن است که جواب این سوال بدون تردید مثبت است و هیچ تردیدی نیست. تاثیر «زندگی فردی و اجتماعی انسان و جایگاه‌ها و عرصه‌هایی که در آن وارد می‌شود» برای هر انسانی ثابت و قطعی است و در این تاثیر پذیری هیچ تفاوتی بین مرد و زن نیست. هر مکان و زمان، و هر وضعیت و محیط و موقعیتی که انسان وارد می‌شود و یا ترک می‌کند، در او اثر و نتیجه‌ای دارد و رسوب این اثر بر وجود و شخصیت او باقی مانده، هیچ گریزی از آن نیست. در واقع این موضوع اصلی‌ترین بنیادی است که انسان باید به آن بپردازد و زندگی خود را با آن سامان دهد. تفاوتی بین انسان خداپرست و بی‌خدا در این امر نیست و این مهمترین ضرورت زندگی انسان‌هاست که اتفاقاً بیش از هر چیزی از آن غافل هستند. شاید یکی از مهمترین دلائل فراموشی این «سوال بنیادین زندگی هر انسان» این است که مکاتب و عالمان و فعالان اجتماعی، تمام تکیه‌گاه و تاکید خود را بر سوالات اول و دوم برده‌اند و ناخواسته طرفداران خود را از اصلی‌ترین سوال ضروری زندگی دور نگه داشته‌اند.
۱۵- جواب مثبت به این سوال قبل از هر چیز ما را به یک پیچیدگی و چند جانبه بودن جواب رهنمون می‌کند. اینکه برای انسان –مرد یا زن- ورود یا خودداری از چه عرصه‌هایی مفید است، چگونگی آن چیست و چه رفتاری را باید توصیه کرد، همچون تمام مسائل مربوط به زندگی روحی و وجودی انسان جوابی کلیشه‌ای، ساده و یگانه نخواهد داشت. مهمترین ویژگی تکیه بر سوالات اول و دوم -چه جواب مثبت بدهیم و چه منفی- این است که پاسخ‌های پیش‌فرض همیشگی و کامل و شامل برای انسان به ارمغان می‌آورد، بدون توجه به محیط و میدان و زمان و مکان خاص. اما تکیه بر سوال سوم باعث باز شدن میدان اندیشه، بررسی و گفتگو خواهد بود و هر انسانی در هر زمانی موظف به در نظر گرفتن تمامی شرایط و عوامل است تا بتواند به نتیجه‌ای در این باره برسد که به معنی باطل شدن تمام جواب‌های کلیشه‌ای در هر مورد از جمله جایگاه‌های اجتماعی توصیه شده برای زنان است.
۱۶- از جمله جواب‌های کلیشه‌ای و پیش‌فرض که باطل می‌شوند و بجای آن تحقیق و تفکر می‌نشیند، تمام «توصیه‌های یک‌جانبه دنیای مدرن» است به «حضور حداکثری هر انسان» -زن و مرد- در عرصه‌های مختلف جامعه و خارج شدن انسان از قلعه خویشتن در هر شرایط و وضعیت. چنین توصیه‌ای هرگز نمی‌تواند همچون یک کلیشه و چهارچوب مورد قبول انسانی باشد که میدان اصلی زندگی را احیای خویشتن انسانی و بازگشت به ذات خود و خروج از بیگانگی برمی‌گزیند. چنین انسانی با کنار گذاشتن هر «کلیشه و پیش‌فرض و توصیه مطلق» می‌داند و می‌پذیرد که هیچ توصیه مطلقی غیر از «توصیه به خویشتن نامتناهی» وجود ندارد. بنابر این بهترین توصیه به هر انسان –زن یا مرد- این است که در تمام این دوراهی‌ها و چند راهی‌ها، با کنار گذاشتن توصیه‌های رایج قدیم و جدید، تنها به راهی برود که خویشتن و ذات انسانی او ایجاب می‌کند و این برای هر فرد و هر زمان و مکانی متفاوت است.
۱۷- یکی دیگر از کلیشه‌هایی که اکنون به اجماع علوم انسانی باطل شده است، این تصور غلط است که تاثیرگذاری در عرصه جامعه و تاریخ و زندگی عینی، بیشتر از طریق مناصب رسمی انجام می‌شود. بر اساس این تصور -که زمانی بیشترین طرفدار را داشت- بالاترین تاثیرگذاری در جامعه و روند تاریخی آن از طریق حکومت و ریاست آن ایجاد می‌شود و این قدرت اصلی در اجتماع است. با چنین تصور غلطی بود که مدافعان حکومت نخبگان با توجه به گرایش خاص خود به نظریه‌پردازی و دفاع از حکومت «حکیمان و عالمان و فقیهان» پرداختند و چه خسارت‌ها که به همین نخبگان از این طریق وارد شد. اکنون برای هر صاحب‌نظری روشن است که اگر چه حکومت و مدیریت ظاهری جامعه اهمیت بسیاری دارد و هرگز نمی‌توان آن را کم اهمیت تلقی نمود، اما در جامعه و تاریخ، جایگاه‌ها و موقعیت‌هایی وجوددارد که تاثیر ان در حیات اجتماعی و تاریخی بسیار بیشتر و کامل‌تر است. بازیگران اصلی گردش جهان، این افراد و جایگاه‌ها هستند و حکومت‌ها اگرچه ظاهری قدرتمند و بدون منازع دارند اما در واقع برآمده از شرایط مردمان آن جامعه و نخبگان آن هستند. بنابراین گرچه میدان‌های سیاسی و مدیریتی و اقتصادی باید برای تمام آحاد جامعه –زن و مرد- باز باشد، اما چه بسا بهترین‌های جامعه –زن و مرد- سزاوار اشغال کرسی‌ها و جایگاه‌های دیگری غیر از مناسب پرزرق و برق ظاهری باشند.
۱۸- کلیشه باطل دیگر، اهمیت دادن بعضی از خصلت‌ها و ابعاد انسانی است که باور ازدیاد آن نزد جنس مرد متداول است. پس از اینکه در کلیشه قبلی جایگاه‌های ظاهری خاصی پررنگ و با اهمیت شمرده شد، در این کلیشه بعضی از «خصلت‌های باطنی و درونی» مهم جلوه داده می‌شود تا از آن طریق کلیشه بیرونی برای اندیشه‌های مختلف ممکن شود. این کلیشه‌ها با هیچ استدلالی قابل اثبات نیست و از اساس باطل است تا چه رسد به نتیجه‌گیری‌های بعدی. فرقی ندارد که ما در اندیشه دینی یا علمی یا روان‌شناختی در تقسیم «عقل و احساس و دین و حضوض» میان دو جنس زن و مرد چگونه فکر کنیم. در هر حال هیچ دلیلی بر «برتری عقل بر احساس» و «برتری یکی از خصلت‌های بنیادین دیگر انسانی بر خصلت مقابل آن» وجود ندارد. روشن است که در اینجا منظور «عقل خشک منطقی» در مقابل احساس است و نه «عقل جامع». آیا تاثیر و عاملیت «احساسات بنیادین انسانی و ذوقیات عمیق قلبی» در تکامل انسان و جامعه و جهان کمتر از «عقل و منطق خشک و بی‌روح» است؟! آیا «فردا که روز حساب آید» و «چون قاضی به قضا نشیند»-پس از کنار گذاشتن «اولیا و انبیاء و خاصان جهان»- در هنگام حسابرسی بقیه جهانیان، «مردمانی که ایمان ظاهری کمتر و ناقص‌تری داشته‌اند»، از «مومنین ظاهری» پیشی نخواهند گرفت؟! آیا «آنان که حظ و بهره کمتری از این جهان برده‌اند» و مظلومیت بیشتری بر آنان تحمیل شده است، در سرنوشت جهان تاثیر بیشتری نخواهند گذاشت؟! چنین است که در تقسیم و تعریف جنسیت‌ها در دین و علم و عقل هر باوری که داشته باشیم، تاثیری در جایگاه ذاتی و انسانی این دو نخواهد داشت، اگرچه همان باورها هم از اساس غیر قطعی و در شک و تردید هستند.
۱۹- بنابر تمام آنچه گفته شد، چکیده باور بنیادین و تعقل ما در جایگاه انسان و جنس مونث در سه چیز است:
۱-۱۹. غیر از اهمیت و ارزش و فضیلت ذاتی انسان و هر چه به آن مربوط است و هر راهی که آن را احیا می‌کند، هر کلیشه دیگر اعتقادی، اجتماعی، علمی، فکری و فرهنگی مردود است و غیر قطعی. می‌توان به عنوان مقدمه‌ای برای اندیشیدن و بررسی و تعقل به آن نگریست و آن را در بوته عقلانیت و تفکر آزمود؛ اما به عنوان باور قطعی، هرگز قابل قبول نیست.
۲-۱۹. آنچه در مورد زن و مرد قطعی و غیر قابل تردید است، ذات انسانی و ظرفیت بی‌نهایت اوست. زندگی فردی و خانوادگی و اجتماعی انسان- که با آزادی و اختیار انسان قابل حصول است - غیر از عرصه‌ای برای بازگشت به این حقیقت نیست و مابقی خصلت‌ها و ابعاد و باورها که گفتمان‌های گوناگون بر آن اصرار می‌کنند، غیرقطعی اما قابل مطالعه است. مهمترین اصل و بنیان برای ما این است که انسان –زن و مرد- «با هر خصوصیت و حقیقتی که در واقع دارد» دارای این «ذات برتر» است و تفاوتی بین هیچ انسانی در این کلیت نیست و هیچ خصوصیتی -حتی اگر اثبات شود- نمی‌تواند با این اصل اساسی برابری کند و با آن تنافی و مخالفتی داشته باشد.
۳-۱۹. هیچ پیش‌فرضی برای نحوه و چگونگی حضور و زندگی انسان در این جهان وجود ندارد مگر آنچه که ذات انسانی او را احیا می‌کند و انسان باید این مسیر را در «آزادی و اختیار» برگزیند و هر کلیشه‌ای از هر گفتمانی در این رابطه مردود و خسارت‌بار است و عامل اختلال این انتخاب و گمراهی انسان.
