1- ما به عنوان یک انسان در مقابل تمام انسانها "در هر نقطه و در هر عرصه" مسئولیت داریم و این مسئولیت به عنوان مسئولیت یک انسان است در قبال نوع انسان و انسان های دیگر و امری بدیهی و روشن است و هیچ چیز مانع و محدودکننده آن نیست مگر اموری مانند "قدرت وتوان ما" و "دسترسی به امکانات" و هر حق بدیهی دیگر که در "تعارض" با ایفای این مسئولیت قرار میگیرد.
2- اصل و اساس این مسئولیت امری بدیهی است که فراتر از هر دلیل و برهان است و امکان اقامه دلیل بر آن نیست و فارغ از عینیتها و حقایقی که امکان ایفای این مسئولیت را محدود میکند هیچ امر دیگری نمیتواند این مسئولیت را ملغی کند همچون مصلحت های زندگی فردی و اجتماعی و اعتقادی و دینی.
3- مسئولیت ما در قبال هر "حق و نیاز و رنج انسانی" است و مشروط به درخواست احدی نیست. "زندگی انسانی و ادامه حیات و دارا بودن لوازم ضروری برای زندگی درست انسانی" حق هر انسانی است و اگر این حق "به هر دلیل، در هر زمان و مکان" دستخوش آسیب شود، مسئولیت انسان آغاز میشود. تفاوتی وجود ندارد بین "شرایط مختلف آسیبزننده و آسیببیننده" مانند اینکه: عامل درونی باشد یا بیرونی، خود فرد مقصر باشد یا بدون تقصیر، رضایت در آسیب وجود داشته باشد یا خیر، عامل آسیب انسان باشد یا غیر آن، آسیبزننده و آسیببیننده دیندار باشد یا بی دین، شرایط و مصالح اجازه عمل به انسان بدهد یا خیر، رابطه روحی و فکری و عاطفی با طرفین داشته باشیم یاخیر و هر عامل و معیار دیگر تغییر کند، در اصل این مسئولیت و بداهت ان تغییری ایجاد نمیشود.
4- وابستگیهای دینی و فکری و جناحی و مصالح آنها نه تنها نباید مانع ایفای مسئولیت باشد بلکه در این موارد انسان در مقابل امتحان سختی قرار میگیرد و شاید سختترین امتحان برای انسانیت و ایفای آن باشد.
5- محدودیتی در "زمان و مکان و فضا" در این قاعده عام وجود ندارد ولی آنچه که به فضای زندگی انسان نزدیکتر است مسئولیت بیشتری برای انسان می آورد و نباید به بهانه موارد دوردست ترک شود همان طور که مسئولیت انسان در قبال حوزه های جغرافیائی و دینی و فکری که به او نزدیک است نباید باعث فراموشی دیگران شود. وظایف ما در قبال نوع انسانی "عام و ذاتی" است و هیچ محدودیتی ندارد اگرچه "تعارض در حقوق" و "محدودیت در امکانات" همیشه وجود ودارد و مسئولیت "حوزههای نزدیک" بیشتر است (در وضعیتی که شرایط دیگر مساوی باشد).
6- مسئولیت داشتن انسان و ایفای آن و اقدام فرد به معنی اقدامات کور و بیهدف نیست. اعمال احساسی و عکسالعملی و بدون تعقل که تنها ارضای خود وخالی شدن روانی است نه تنها درست نیست بلکه ایفای مسئولیت به شمار نمی اید و فرار از از آن است. فرد یا گروه یا ملتی که رنج میکشد به دلیل شرایط سخت و پیچیده است و نجات دادن آنها نیاز به عقلانیتی کامل و برتر دارد وگرنه دوستی نادانان است که عامل رنج بیشتری میگردد.
7- سرمایههای انسانی برای رها کردن بشر از رنج و سختی همچون گوهرهای گرانبها و کمیابی هستند که باید با دقت و ظرافت از آنها بهره برد و کسی که هیجان خود را با این سرمایههای تخلیه میکند بدون اینکه فکری کرده باشد، ناخوداگاه خسارت بیشتری به نوع انسانی وارد کرده است.
8- اولین مرحله ایفای مسئولیت ، تصدیق درونی و سپس اعلام زبانی است. برای "تصدیق و همدردی روحی و درونی"، حدی متصور نیست . در کلام ماندگار مولی علی تا آنجا پیش رفته که میفرماید "اگر کسی بر این ناراحتی بمیرد بر او شماتتی نیست!" چه بسا مواردی که تنها اعلام برائت و همدردی زبانی –و در مواردی عذرخواهی و تسلیت- از انسان بر می اید و گاه این خود بالاترین کار و اقدام –و گاه سختترین و پرهزینهترین آنها- است. اما در اکثر موارد اجتماعی و عمومی نباید به آن اکتفا کرد و تنها شروعی است که بدون "اقدام جدی و اساسی" مسئولیت انسان انجام نمیشود. حتی در بعضی از عرصه های حساس فکری و فرهنگی و سیاسی، اعلام زبانی مانع اقدام درست است و فرد باید تنها به ایفای مسئولیت اصلی خود بپردازد.
9- هرچه که انسان درمقابل فرایند مهمتر و عمیق تر و اساسیتری از نیاز و رنج انسانی قرار بگیرد موظف به کار کامل تر و و ایفای نقش بیشتری است. نیازی که با یک حرکت براورده می شود با غیر آن مساوی نیست.
10- در تصمیمگیری برای حقوق اصلی و اساسی انسان باید توجه داشت که اکثر مشکلات انسان دارای ریشههای عمیق و طولانی و سابقه دار است و برخلاف تفکرات طرفداران "قرن بیستمی" انقلاب و مبارزه، اگر این ریشه های عمیق مورد توجه قرار نگیرد، مبارزه و کوشش افراد و گروه های انسانی و ملتها، اگرچه با پیروزیهای کوتاه مدت همراه باشد؛ اما در درازمدت تبدیل به ضد خود شده و باعث افزایش رنج و اندوه بشری میشود. همان طور که بسیاری از "مبارزات برتر" و "انقلاب های اصیل و رهائی بخش قرن بیستم" دچار چنین فرجامی شد.
11- همچنین باید توجه داشت که "فرایند تعقل بشر" و رشد صعودی آن است که امکان رستگاری انسان و از بین بردن رنج بشری را فراهم میکند. هیچ فرایند سیاسی، حکومتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ارزشمند و ضدارزشی در هیچ نقطه و محدوده ای برای نوع بشر رخ نمیدهد مگر آنچه که متناسب با "توان و ظرفیت و جهت.گیری" اوست. واقعیت جاری جامعه برامده از حقیقت آحاد آن جامعه است و هرچه از بیرون رخ می دهد بر "بستری از این واقعیتها" استوار است."تمایلات هیجانی برای اصلاح زودرس" و "عکسالعملهای خشنودکننده" انسان سرانجامی غیر از پشیمانی و "بدتر شدن وضعیت نوع انسانی" ندارد.
12- کل روند تاریخ انسان یک جریان واحد است که تلاش و کوشش و ایفای مسئولیت تک تک انسانها، امکان حرکت به سوی فضیلت و رستگاری انسان و جامعه را میدهد. ایفای مسئولیت هر فرد و گروه و ملت بدون شناخت خود و درک توان و ظرفیت خویشتن ممکن نیست. باید جایگاه خود را بشناسیم و مسئولیت خود را در قبال آن تعریف کنیم. کسی که در این شناخت کوتاهی میکند مانند کسی است که از مسئولیت خود شانه خالی میکند و کسی که به رفتارهای عکسالعملی بدون طی کردن این مقدمات روی میآورد، هرگز نمیتواند مسئولیت خود را ایفا کند. در نشست 34 حکمت نامتناهی (جریان فضیلت به کجا و چگونه میرود) مباحثی در این مورد ارائه شده است.
13- همه اینها نباید بهانهای برای رها کردن مسئولیت و گرفتار شدن در زندگی روزانه و غفلت از آن شود. بدیهیات روشنی برای اقدام وجود دارد و "اقدام عمیق و جدی و محکم" با رها کردن مسئولیت و "گرفتار دور قمری شدن" مرزی روشن دارد. تفاوت روشنی وجود دارد بین کسی که مشغول گذران زندگی شخصی است با کسی که برای ایفای مسئولیت انسانی خود تلاش میکند. همان طور که مرز روشنی بین "عکسالعملهای بسیط و هیجان بینتیجه" وجود دارد با "رهروان صدیق" خدمت به انسانیت در هر عرصه.
14- از آنچه گذشت میتوان نتیجه گرفت که بالاترین کار انسان برای ایفای مسئولیت خود حضور در جریان عمومی فضیلت بشری است و باید با بهترین شکلی که برای انسان مقدور است صورت گیرد و تمامی ابعاد حضور که برای انسان مقدور و ممکن است را باید اهمیت داد و هیچ بعدی -در صورت توان- دلیل بر تعطیل بعدی دیگر نیست.
15- اما برای کسانی که ابعاد مختلف اقدام ممکن است دو بعد بنیادین وجود دارد که از تمام غیر آن اهمیت بیشتری دارد و کسانی که میتوانند، مسئولیت خود را در این باره هرگز نباید دست کم بگیرند: اول- کسب "آگاهیهای بنیادین" و اساسی در تمام ابعاد زندگی انسانی و رسیدن به "بنیادهای معرفتی و فکری" که "رهائی" فرد ونوع انسانی را ممکن میکند و ارائه این آگاهیها؛ دوم- حضور و هماهنگی و همراهی در "جریانات جمعی اقدام" که از "مردان و زنان پیشتاز و آگاه" و "رهروان صادق" تشکیل شده است.
16- قضاوت در مورد دیگران -غیر از موارد استثنائی- غلط و مبدا بسیاری از انحرافات است. در موارد استثنائی هم نمی توان در مورد شخصیت و باطن افراد قضاوت کرد و تنها باید به وظیفه ظاهری و در حد آن اکتفا نمود. توجه به دیگران و قضاوت در مورد آنها انحراف بزرگی ایجاد میکند و باعث میشود در فضای جامعه "اقدامات هیجانیتر، سطحیتر و تبلیغاتیتر" ترجیح داده شده و استعدادهای پاک و باانگیزه به سوی آن تمایل پیدا کنند. حتی کار به جائی می رسد که "انسانهای دلسوز و عمیق و فهیم" طرد شوند و "دورویان و کاسبان اجتماعی" بر گرده افراد صادق و ساده سوار سوند. برترین انسان ها همیشه درگیر اقداماتی بنیادینی هستند که به چشم دیگران -در فضای تبلیغاتی- بیاهمیت بلکه "فرار از مسئولیت" به شمار میآید.