۱- آسیبشناسی بنیان تفکر شخصی، اگرچه امری مهم و سرنوشتساز است اما جریانی است که بخش مهمی از آن در حین عمل به نتیجه میرسد و نباید بیش از حد، منتظر اتمام آن بود. بدون تردید در شروع آسیبشناسی، باید گامهای جدی و مهمی برداشت و بخشهای مهمی از خلل و شکاف تفکر شخصی را از حالت قطعیت و استحکام بیرون آورده و راه اصلاح شخصیت و هویت را باز نمود اما هرگز نمیتوان برای اتمام اصلاح صبر کرد. اصلاح یک ساختار روحی در دراز مدت ممکن است، ضمن آنکه راه تکمیل شخصیت انسانی، بیانتهاست و هرگز به پایانی نمیرسد که انسان به آن دلخوش بوده و کار خود را تمام شده بداند.
۲- زندگی عملی انسان با حدی از آسیبشناسی و درمان آنها میتواند به سمت سیر طبیعی خود میل کند و این حد در افراد متفاوت است. با توجه به توان فرد و امکان توقف بر آسیبها باید حدی را انتخاب نمود که بنیادی قابل اتکاء و حداقلی برای تکیه انسان فراهم آورد و مابقیِ درمان در جریان عمل صورت گیرد.
۳- برای شروع یک زندگی صحیح انسانی مهمترین محور و دستورالعمل، غفلت نکردن از خویشتن انسانی است. نباید به گونهای زندگی کرد که جریان زندگی روزمره و ضروریات و مسائل آن جائی برای خویشتن انسانی نگذارد.
۴- مطلب بالا در مورد تمامی ابعاد زندگی است و تفاوتی میان مادی و غیر مادی، علم و ثروت و هر چیز دیگری نیست. حتی امور ارزشی مانند خدمت و تلاش برای کمک به دیگران و هر هدف اجتماعی ارزشمند دیگر نیز از این قاعده مستثنی نیستند. متعالیترین اهداف انسانی نیز زمانی برای فرد قابل وصول است که خویشتن و قدرت آن را پاس دارد وگرنه کسی که خود را احیا نکند، چگونه میتواند دیگری را کمک نماید؟
۵- معنویات، امور دینی، خداپرستی، آیینها و مناسک دینی نیز در خوانش صحیح و حقیقی خود نمیتواند با محور انسانی در تناقض و تعارض باشند. دیانت برای احیای انسانیت است و طریق وصول به الوهیت از خویشتن میگذرد.
۶- برای عملی شدن و کامل شدن محور انسانی، لازم است که تعادلی در ارکان زندگی برقرار باشد؛ بصورتی که بُعد یا جنبهای از زندگی بر ابعاد و جنبههای دیگر حاکم نشود و همچنین زندگی و برنامه روزمره و دور قمری به گونهای نباشد که کلیت زندگی و روح انسانی به محاق برده و به غفلت و فراموشی سپرده شود.
۷- این حد از تعادل، کمترین مقدار و شرط حداقل زندگی انسانی است. اما انسان میتواند جریان زندگی را به گونهای سامان دهد که پیوسته به سوی تعمیقِ توجه به نفس و احیای بیشتر ذات انسانی گام بردارد.
۸- آنچه که در ۵ بند اخیر توضیح داده شد، وضعیت عادی زندگی انسان است. در بسیاری از موارد به دلائل درونی و بیرونی چنین شرایطی مقدور انسان نیست. چنین وضعیتی که نمونه آن در دنیای فعلی بسیار است-هرگز وظیفه انسان را برای زندگی صحیح از بین نمیبرد اما شکل و سمت و سوی آن را تغییر میدهد. آنچه ذکر شد در شرایط مقدور کاملاً روشن و واضح است اما اگر مقدور نیست -که امکان ان در دنیای فعلی بسیار زیاد است- مسیرهای جایگزینی لازم است که هدف آن دفاع از هویت انسانی و احیای ماهیت اوست.
۹- آنچه که میتواند مانع زندگی عادی انسان بشود، شرایط خاص "بیرونی" یا "درونی" است. این هشدار باید همیشه سرلوحه زندگی باشد که انسان عادت دارد بلافاصله ضعفها و زندگی غیر معقول و نامتعارف خود را گردن این شرایط انداخته و از این طریق خود را مبرا کند و عمل را به تعویق بیندازد. بدون تلاش و کوشش کافی هرگز نمیتوان از چنین چیزی مطمئن شد و تنها عمل محکم و با اراده است که به انسان نشان میدهد در چه شرایطی هست. در نهایت هم باید پیوسته از "فریب خویشتن" واهمه داشت و همچنین عقل جمعی -به شرط حضور انسانهای عاقل و متعادل در جمع- باید انسان را تایید کند.
۱۰- شرایط درونیِ مانع تعادل و تعقل عبارت است از همان آسیبهای بنیاد تفکر شخصی که درباره آن به تفصیل گفتگو شد.
۱۱- شرایط بیرونی مختلفی در محیط زندگی انسان میتواند مانع زندگی معقول و متعادل باشد؛ از مشکلات و بلایای طبیعی و فضاهای سیاسی و اضطراری گرفته تا بیماری و مشکلات خانوادگی و غیر آن. اساس مانع بودن این مشکلات بیرونی بدلیل شرایطی است که ایجاد میشود و فشار آن بر انسان بیش از ظرفیت تحمل اوست. چنین وضعیتی تعادل و توان او را برهم زده و اجازه زندگی متعارف را از انسان سلب میکند.
۱۲- مقابله با شرایط غیر عادی میتواند نتایج قوی نداشته باشد و یا برعکس به انسان اقتدار و قدرت و ظرفیتی بدهد که بیش از انتظار است. طیفی بین موفقیت فراتر از انتظار و نتایج حداقلی وجود دارد که سعی انسان باید برای موفقیت بیشتر بوده و هر مقدار دفاع از هویت انسانی یا احیای کامل که مقدور است، سرلوحه اقدام انسان قرار گیرد.
۱۳- مهمترین روش غلبه بر مشکلات بیرونی برای احیای زندگی انسانی، افزودن بر ظرفیت انسانی است. برخلاف آسیبهای درونی، موانع بیرونی خارج از کنترل انسان است و تنها راه قدرت و اقتدار انسان در مقابل آنها، توسعه ظرفیت وجودی است. این تنها چیزی است که در اختیار انسان است و باید از آن نهایت استفاده را کرده و بداند که غیر از این، ابزاری در اختیار ندارد.
۱۴- راه افزایش ظرفیت در این موارد توجه به این امر است که انتظار انسان برای طبیعی شدن شرایط و مقایسه خود با افرادی که شرایط طبیعی دارند، عامل عدم پذیرش وضع موجود است. نتیجه آن، اختصاص اکثر نیرو و ظرفیت انسان به امری است که از دست او خارج بوده و نتیجه این بنبست و دور باطل این است که پیوسته انسان دچار تنگی بیشتر ظرفیت و پیچیده شدن خویش در گردونهای میشود که به سختی میتواند از آن بیرون بیاید. راه حل آن مهندسی معکوس و یا رها کردن کلیت این دور باطل است.
۱۵- اوج این روش و "مقتدرانهترین حرکت انسانی" در مقابل این ضعف و سختی، عبارت است از "معکوس کردن جهان وجودی". جهانی که در ابتدا برای خود ساختهایم و در آن وضعیت موجود، منفی و غیر قابل قبول بوده و پیوسته از آن فرار میکنیم، میتواند تبدیل به "جهانی معکوس" شود که در اثر آن، تمامی این وضعیت خواستنی شده و فرد با اختیار و اراده خود به سمت آن حرکت کند. همچون مبارز سیاسی که درمقابل دشمنانی که او را از حقوق اولیه محروم میکنند، تصمیم میگیرد که با میل و اراده خود تمام امکانات را دور بریزد و بدون آنها زندگی کند و این را نه از روی اعتراض و نتایج بیرونی، بلکه به نیت درونی و غلبه روحی بر تمامی محرومیتها انجام میدهد. اگر در وضعیت زندانیان سیاسی در جوامع مسلمان دقت کنید، خواهید دید که تفاوت بارزی است بین اعتصاب غذای زندانیان و روزههای مستمر و بلندمدتی که بسیاری از آنها در شرایط سخت زندان بدون تبلیغ و بازتاب بیرونی انجام میدهند. اگر چه چنین روشی با "بازگشت مقتدرانه به خویشتن" آغاز میشود، اما پیششرط آن "اراده محکم و همت و صلابت در تصمیم" است و اکثر افراد بدون گذر از مسیر مشروح در بند ۱۴ نمیتوانند به این مرحله صعود نمایند. آنان که از این گردنه عبور میکنند به "درجه متفاوتی" از "انسانیت و توانائی و موفقیت" واصل میشوند.
۱۶- انتخاب اهداف متفاوت باعث زندگی متفاوت و حتی غیر معمول و غیر معقول میشود. لازمه آزادی انسان، امکان چنین اهداف و مسیرهایی است و شماتتی بر فرد از جهت تفاوت آن با زندگی متداول و عقل متعارف نیست. انسان در این جهان، مجاز است که مسیری خلاف عقل متعارف برگزیند اما چنین انتخابی زمانی قابل قبول و آزاد است که فرد تمام لوازم و آثار و تبعات و همه مشخصات قابل تصور آن را توجه کرده و با آگاهی آن را برگزیند. عموماً مشکلی که در این مسیرهای غیر متعارف وجود دارد از همین نقطه بر میخیزد. فرد چیزی را بر میگزیند که از تصور آن تنها خیال و رویائی در سر دارد و در مواجهه واقعی درمیماند و چون نمیتواند تبعات آن را تحمل کند، دیگران را مقصر قلمداد نموده و امور آسمانی و زمینی را محکوم کرده تا وجدان خود را رها کند.
۱۷- اهداف بلند و مقامات انسانی و قلههای کرامت انسانی نیز در این وضعیت شریک هستند. کسی که این اهداف را بر میگزیند، باید خود را برای تبعات آن آماده کند و به دلیل برتری این اهداف نمیتواند تبعات آن را به گردن نگرفته و مسئولیت آن را به گردن دیگرانی اندازد که چنین انتخاب و گزینشی نداشتهاند.
۱۸- در برخی از زندگیها، شرایط گذشته یا اکنون انسان، یا انتخابها و یا رسوبات اقدامات و حالات گذشته به گونهای است که دورهای -گاه طولانی- برای پاکسازی و تصفیه نیاز است. تحمل نکردن این دوره، تعجیل برای نتایج و ناله و شکایت بیش از حد، غیر از طولانی کردن و پیچیده کردن امور نتیجهای ندارد.
۱۹- علاوه بر نیروی تعقل و عقلانیت جامع که رکن زندگی است؛ بعضی امور دیگر نیز دارای اهمیت فراوان است مانند:
الف- توجه به اینکه طبایع انسانها متفاوت است و نباید این تفاوت را دستکم گرفت. در مقابل نباید این تفاوت را بهانهای برای بعضی از امور غیر عقلانی دانست.
ب- ارتباط با جمع عاقلانی که زندگی انسانی را زیست کردهاند، ارزشمند است. ارتباط با چنین افرادی، مشارکت و بهره اشتراکی از عقول انسانهاست و هرگز نمیتوان از آن چشم پوشید.
ج- برنامههای آزموده شده "کاوش وجودی" و "تمرینهای مشاهده خویشتن" که امکان توجه به خود را فراهم میکند، "مهندسی انسانی" محسوب شده و در نوع خود در قله این رشته قرار دارند و همچون دیگر مهندسیهای پیشرفته، راه رسیدن به مقصد را دهها و صدها برابر نزدیکتر میکنند.