۱- انسانهایی که در جوامع امروزی زندگی میکنند، این بهره از حیات را دارند که بدلیل وفور رسانههای جمعی و انفجار اخبار و اطلاعات، مدام و بدون وقفه در معرض افکار و عقائد و دادههای فراوان قرار دارند و امکان غفلت-از آن نوع که در جوامع قدیمی فراوان است-کمتر برای آنان فراهم میشود. انسان امروزی فرصت این را کمتر پیدا میکند تا چنان در لاک زندگی روزمره خود فرو رود که برای مدتهای طولانی از این افکار و عقاید و وسوسههای آن دور بماند.
۲- چنین است که امروزه، انگیزه و تصمیم حرکت و تغییر زندگی مادی و معنوی، میل رفتن و متفاوت شدن و رسوب نکردن از هر زمانی بیشتر است. انگیزههای فراوان برای تسلط بر ابعاد مختلف زندگی از مسائل جسمی گرفته تا ابعاد عاطفی و روانی و ذهنی، تا شغل و موفقیت و امور معنوی و روحی به وفور در آحاد جوامع یافت شده تا حدی که عرضه متاع مناسب این تمایلات، سبب رونق بسیاری شده است؛ از روشهای مفید و ارزشمند گرفته تا دکانهای کاذب و شیادان نابکار و … .
۳- به همین اندازه که میل و توجه و انگیزه به این امور افزایش یافته، به موازات آن شاهد افزایش تصاعدی انواع آشفتگیهای انسانی و عمق و حجم آن هستیم. انسانی که بر اثر هجوم اطلاعات و اخبار و گزارشهای مختلف از رشد و پیشرفت مادی و معنوی دیگران-و در نتیجه با دخالت دادن عامل بیرونی-انگیزه و تمایل بسیاری برای تغییر خود پیدا نموده است، همزمان به دلیل درونی نبودن این عوامل و عدم آمادگی باطنی و عدم رشد تکامل طبیعی و خودجوش دچار انواع آشفتگیهای روحی، روانی و ذهنی است.
۴- وضعیت دوگانه افزایش همزمانِ انگیزه و آشفتگی در کشورهای خاورمیانه چه بسا از جهاتی بیشتر باشد و در این میان، کشور ما به دلائل گوناگون دارای شدیدترین رشد تصاعدیِ این عامل دوگانه است. بدون اینکه از تحقیقات و نمونهگیریهای آماری معتبری برخوردار باشیم، میتوان حدس زد که حداقل در بعضی از شاخصهها شاهد بالاترین رکورد در جهان باشیم. این وضعیت چنان پیچیده شده، و عوامل و آثار و مختصات آن چنان درهم تنیده است که میتوان ادعا کرد اکنون در یک «اغتشاش روحی و روانی» قرار داریم. شرایطی که عوامل مثبت و منفی در آن در بالاترین حد خود تجمیع شدهاند!
۵- اما انسان مسئول در این میانه باید چه کند؟! روشن است که ما باید تمام توان خود را بکار گیریم تا از عوامل مثبت (انگیزه و توجه بالا) بیشترین بهره را برده و بر آشفتگیها غلبه پیدا کنیم. در واقع بدون گذر از آشفتگی و اغتشاش درونی و بیرونی که بر تمام ابعاد زندگی ما حاکم است، هرگز نمیتوان بهره قابل توجهی از حیات مادی و معنوی امروزی بدست آورد.
۶- برای گذر از آشفتگیها بهترین کار رجوع به ریشههای پیدایش یا درمان آن در وجود خود است. کنکاش وجودی، رجوع به درون، کاوش عمیق آن، انواع روشهای بازگشت به خویشتن و خروج از دایرههای تنگ روحی و روانی میتواند به ما برای این رجوع یاری کند.
۷- ریشههای آشفتگی بیش از آن است که بتوان آنها را محدود کرد و هر کس باید با رجوع مرتب و کنکاش درونی بتواند در شناخت حالات درونی و ریشههای پنهان خود به نتایج درست و واقعی دست یابد. اما توجه به نمونههای مختلف و تمرین و تأمل در آنها همچون یک کارگاه آموزشی میتواند به انسان قدرت درک بهتر و کاملتری بدهد.
۸- بیشترین عامل ریشهای برای پیدایش آشفتگیها -در نسل جوان جامعه ما- به سه مسأله بر میگردد:
۱-۸. خلط مرزها در حوزههای مختلف در عمل و نظر: بدلیل روشن نبودن این مرزها فرد نمیتواند رفتار و افکار درستی در این حوزهها داشته باشد و با خلط آنها زندگی خود را به اغتشاش کشانده، راه خروجی برای خود نمیبیند. (در ادامه نمونههایی از این مورد بیان خواهد شد).
۲-۸. عدم تثبیت حالات خود: تثبیت در اینجا به شکل خاص خود مورد نظر است که در ارکان سِیر انسانی توضیح داده خواهد شد. وقتی که تثبیت به شکل درستی صورت بگیرد، انسان قادر خواهد بود که از بیرون و از موضع برتر به آنها نگاه کرده و بهترین تبیین و درستترین تصمیم را در مورد آن داشته باشد. اما وقتی که آن را تثبیت نکرده، همچون موجودی سیال و بدون و بدون ثبات قرار از هرنوع نگاهی محروم است. هر روز و هر زمان به صورتی متفاوت به آن نگاه میکند و تصمیمی دیگر میگیرد. این وضعیتی است که در کشور خود در بسیاری از مسائل شاهد هستیم.
۳-۸. استحاله اندیشههای ماورایی و معنوی و به انحراف رفتن آن بصورتی که هرچه انگیزه فرد برای معنویت بیشتر باشد، امکان کمتری برای مسیر درست پیدا میکند. وقتی که نگاههای نادرست و سطحی و انحرافی از دین و انسان و جهان و عالم برتر بر ذهن و روح یک نسل حاکم شد، آنگاه هر تلاش و کوشش از طریق نشانیهای نادرست به خطا میرود و بجای احیای انسانیت و نزدیکی به خدایی که از رگ گردن به انسان نزدیکتر است، تبدیل به عاملی برای ضعف او و اسارت فرد در زندانهای درونی و بیرونی میشود.
۹- اما چرا وقتی که انسان نیروهایش را به حرکت در میآورد، با تلاش و کوشش پیش میرود و سعی در جبران این نقایص میکند، به نتایج کمتری میرسد و حتی آشفتگیهای او افزون میشود؟دلیل آن چیست؟
طبق روال، همیشه به اندازه تعداد انسانها شرایط و عوامل مختلفی وجود دارد اما در شرایط جامعه ما بیشترین عامل عبارت است از عدم رعایت ارکان پنجگانه سیر انسانی. در صورت عدم رعایت این ارکان، چه بسا انگیزه و تلاش بیشتر نتیجه معکوس شدیدتری داشته باشد.
۱۰- بنظر میرسد که مسائل مربوط به معرفت انتخاب، یکی از اساسیترین معضلات نسل جوان جامعه ماست. اینکه ما چگونه آزاد هستیم؟ چگونه سرنوشت ما به دست خودمان هست و اگر اینگونه هست، چرا این همه نابسامانی داریم؟ اگر اینها را ما انتخاب کردهایم کجا و چگونه و دلیل آن چیست؟ چگونه باید فهمید و سوالات بیشمار دیگر از این دست.
۱۱- اما پس از شروع به توجه و تحقیق در مسائل معرفت انتخاب، آنچه بیش از همه مشکلساز است پیچیدگی و غموض این مسأله و خلطهای فراوانی است که گریبان جوینده حقیقت را رها نمیکند و تلاش او را با انواع مصائب و موانع روبرو میکند. اینجا نمونههای عمومیتر از آشفتگیهایی که از این مساله بنیادین آغاز شده و یا نزدیک به آن است، ارائه میشود:
۱-۱۱. روبروی انسان محدودیتها و جبرهای بیشماری وجود دارد، همانطور که بیشمار راه باز و آزادی عمل در مقابل است. حوزههای اینها و مرز بین این دو حوزه در هم میآمیزد و زندگی را آشفته میکند.
۲-۱۱. آزادی و اقتدار انسان ریشه در آزادی و اقتدار درونی دارد. در اصل آنچه که انسان در آن آزاد و مقتدر است، همان سِیر درونی و خویشتن و ابعاد آن است که انسان در آن آزادی مطلق دارد و هیچ اجباری در آن نیست. این حوزه اصلی آزادی انسان کاملاً متفاوت از امکانات و توانائیهای بیرونی، منزلتهای اجتماعی و هر چیزی است که به عامل بیرون از انسان مربوط میشود، اما انسان پیوسته این دو را بهم میآمیزد و به یک معنی میگیرد.
۳-۱۱. حتی در سِیر درونی هم آنچه که بصورت کامل در اختیار انسان است، اصل انتخاب است. نتایج و ثمرات این اصل به میزان تلاش انسان در اختیار اوست و هر چه که این تلاش بیشتر شود قدرت و تسلط انسان بر نتایج بیشتر خواهد شد اما هرگز به صورت کامل در حیطه اختیار انسان درنخواهد آمد. نتایج و ثمرات حرکت درونی معلول بیشمار عامل است که همیشه بخشی از آنها به وسیله انسان تغییر میکند-و نه تمام آن-ولی تلاش بیشتر این بخش را کاملتر کرده و به نتیجه نزدیکتر میکند.
۴-۱۱. میزان رشد انسان در سِیر انسانی و موفقیت بیرونی باید با ملاکهای عقلانی متناسب با موضوع مورد قضاوت قرار گیرد و نه با هنجارهای اجتماعی و تقلید از رسوم دینی و تبعیت از مدعیان تبلیغاتی. بدتر اینکه اکثراً ما احساسات درونی و یأس و تردید و احساس عقبماندگی و یا غرور و خودخواهی و خودپسندی و لذتجویی را حاکم بر قضاوتهایمان در مورد خود و دیگران میکنیم.
۵-۱۱. از سختترین گردنههای عبور به سوی احساس آزادی و قدرت انتخاب این است که از خلط بین مقصر بیرونی و مسئولیت درونی خارج شویم. عوامل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و جهانی هرچه که مقصر و بد باشند، نباید فراموش کرد که مسئولیت ما به خودمان باز میگردد. هر کاری که در بیرون انجام دهیم با انجام عملی جدی در درون باید همراه باشد، وگرنه بینتیجه و بیحاصل است. مشکلات بیرونی مرزی روشن با مسئولیت درونی دارند و نباید این دو را با هم مخلوط نمود.
۶-۱۱. در بسیاری از موارد مفاهیم عمیقی همچون انتخاب بنیادین و هویت ذاتی و کار -به معنی خاص مطرح شده در این رساله- با مفاهیم عادی زندگی ظاهری همچون انتخابهای سطحی و شغل و علایق متعارف یکی گرفته میشوند.
۷-۱۱. برعکس مطلب بالا افراد در نگاه به اعمال و انتخابهای خود و ارزیابی نتایج آن، گاهی از خصلتهای ریشهای -که ریز و نادیدنی و ناخوداگاه اما سرنوشتساز هستند- غافل میشوند و تنها به آن بخش از انتخابهای خود توجه میکنند که ظاهری و خودآگاهاند و براحتی قابل دیدن هستند.
۱۲- خلط بین مفهوم صحیح خود و خویشتن و ذات با معانی نادرست آن از قبیل خود در مقابل غیر، مفاهیم محدود و مادی خود، خود به عنوان همین موجود ظاهری با انواع تمایلات کوتاه و محدود کننده، خود متناهی و محدودی که توجه و تکریم آن بیش از یک قدم انسان را پیش نمیبرد.
۱۳- رعایت مرز بین «رفتن و زندگی روزمره» با «ایستادن و نگاه کردن» برای بسیاری سخت و طاقتفرساست و نمیتوانند تعادل بین این دو را رعایت کنند. «عمل بیرونی در مقابل توجه درونی»، و «زندگی عادی و ظاهری» در مقابل «فرو رفتن در عمق چاه درون و کنکاش وجودی» گاهی چنان با هم مخلوط میشوند که بدون رجوع به متخصصین آن امکان درست کردن مشکلات فراهم نمیشود. چنین است که فرد در زندگی روزمره خود آنقدر میدود تا دیواری در مقابل او ظاهر شده و راهش مسدود شود و آنگاه شروع به تأمل میکند. یا بالعکس آنقدر درون خود فرو میرود تا به بنبست رسیده و مجبور به خروج از این حالت شود و روشن است که هر دو حالت چه آشفتگی عمیق و حجیمی بر روح و روان انسان مسلط میکند.
۱۴- اینها نمونههایی از آشفتگیهایی است که رایج و عمومی است و همانطور که گفته شد موارد دیگری هم وجود دارد و نمونهها و ریشههای آن نامحدود است. هر فرد باید با نگاه به زندگی و حالات و مختصات خود بتواند آشفتگیهای خود را تشخیص دهد. نمونههایی که در اینجا ذکر شد، میتواند در آموزش انسان موثر باشد و نباید آن را مانند یک کلیشه بر خود تحمیل کرد.