۱- "نوشتن" و "کتابت" یکی از نمادها و ابزار اصلی زندگی انسانی است که تصور زندگی و تمدن بشری بدون آن ممکن نیست. در متون مقدس نیز به آن توجه بسیار شده است. در قران کریم دهها بار به صورتهای مختلف به کار رفته است که بسیاری از موارد استعمال آن به مفاهیمی فراتر از نوشتن به عنوان امری ظاهری و زمینی اشاره دارد.
۲- گاهی قران مجید از کتابت به معنی که در ظاهر فراتر از کتابت عادی بلکه به معنی الزام است استفاده نموده و گاهی به معنی نوشتن در چیزی فراتر از اشیاء این جهانی و گاهی به معنی الزام برای بشر و گاهی به معانی دیگر. مانند "كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَىٰ نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ" و "وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ" و "وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ" و "وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ" و "كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ"
۳- در تفسیر این آیات و معانی لغوی استعمالات مختلف این واژه و مشترک لفظی و معنوی بودن آنها و وجوه دیگر میتوان مطالب گوناگونی را بیان نمود. اما جدای از این مطالب و اختلاف نظرها و نظریات گوناگونی که ذکر شده، آیا راهی برای تعقل مفهوم "کتابت" و رسیدن به یک برداشت عقلانی تر و جامعتر وجود دارد؟ مفهومی که فراتر از مشترک لفظی و معنوی و جامع تمام این استعمالات گوناگون کتابت باشد؟
۴- "نوشتن" عملی انسانی است و "کتابت" میتواند عملی فراتر از آن تصور شده که از هر موجود صاحب اراده و شناختی صادر میشود. نوشتن انسان ناشی از کامل شدن قصد و اراده انسان در حدی است که افکار و نیات مبهم و سردرگم به مرحلهای میرسند که میتواند آن را تبدیل به متنی مکتوب نماید و بدون رسیدن به این مرحله امکان نوشتن نیست. هر موضوع و مطلبی که به مرحله نوشتن و یادداشت میرسد باید به این درجه از تکمیل رسیده باشد و اگر فقط افکار مبهم و بدون سامان باشد امکان یادداشت آن نیست. حتی وقتی انسان تصمیم میگیرد که افکار بینظم را با بیشترین بینظمی و آشوب یادداشت کند باز هم این مرحلهای از تصمیم و اراده است که مقدمه آن وصول فرد به این درجه است که تصمیم میگیرد که آشوب خود را در تصویری بیرونی بریزد. به همین خاطر است که چه بسا فردی که به شدیدترین بن بستهای روحی دچار شده است اگر بتواند همین مطالب درونی و "درونیات" خود را در تصویری بیرونی بریزد، دچار تحولات جدی شده و تغییراتی در حالات او رخ میدهد که البته این تغییرات همیشه مثبت نیست.
۵- از آنچه که گفته شد روشن میگردد که:
اولا تا مرحله ای از "برایندگیری" و "نتیجهبخشی" و "ساماندهی" درون انسان صوت نگیرد امکان "نوشتن" وجود ندارد؛
ثانیا پس از نوشتن هم فرد نویسنده دچار بازخوردهایی از فعل خود شده و نمیتواند مانند قبل از نوشتن، خود را از بازخوردهای متن کنار بکشد؛
ثالثا فقط به خاطر پروسه روحی نوشتن و مقدمات و موخرات آن، الزامات روحی برای او پدیدار میشود.
۶- فراموش نشود که منظور از نوشتن و کتابت هر عملی است که از طریق آن تحولات و نیات درونی ثبت و ضبط میشود و این مفهوم میتواند مصادیق مختلفی داشته باشد. نقاشی و بسیاری از امور هنری، پادکستها و فراوردههای رسانهای و بسیاری دیگر میتواند از این قبیل باشد. هر کدام از این انواع، مختصات و آثار و ثمرات خاص خود دارند. این تفاوتها میتواند در مراتب و مراحل گوناگون حرکت روحی بسیار مهم و اثرگذار باشد و برای برگزیدن انها -در نقطهای از حرکت روحی- باید به تمام آنها توجه نمود.
۷- توجه کنید که الزامات در این بحث متناسب با "نویسنده و نوشته و محتوا" است. بنابراین منظور این نیست که اگر کسی متنی اخلاقی نوشت ملزم به رعایت آن میشود! بلکه "نویسنده متن" به تناسب "حالات و روحیات خود" و "بازخوردهایی که از این متن برای او حاصل میشود" و "ترکیب این بازخوردها و حالات درونی" دچار "الزاماتی متناسب با همانها" میشود. بنابراین:
انسان به شدت اخلاقی با نوشتن "متن اخلاقی"، الزام اخلاقی درونی او شدت گرفته تا جایی که زندگی عادی او را ممکن است دچار مشکل کند؛
اگر نویسنده متن انسانی بدون اخلاق باشد که استفاده بازاری و کاسبی از آن میکند برای نوشتن این متن پروسهای طی کرده که دچار بیاخلاقی شدیدتری میشود که هرگز بدون این متن ممکن نبوده و هرچه که این کتابت برد انتشار بیشتری داشته باشد -به شرط اطلاع نویسنده از برد انتشار- چنین افولی برای او بیشتر خواهد بود،
اگر فرد متوسطی باشد که گاهی این چنینی و گاهی آن چنانی است، چه بسا با این نوشته سوال و ابهام خود را تشدید میکند و راه برای رسیدن به جوابی کاملتر فراهم میشود؛
اگر فردگیج و گنگی که نیرویی برای سامان دهی اوضاع خود نمی گذارد و زندگی روزمره وسرگردانی های آن بر او حاکم است، اقدام به این نوشتن کند، چه بسا سرگردانی های او افزایش یابد و این افزایش گاهی به تصمیم او برای خروج از این سرگردانی کمک کرده و گاهی برعکس احساس عدم اعتماد به نفس می دهد؛
اما اگر فردی برای عبور از پریشانی های خود مراحل عدیده ای را گذرانده باشد و برای عبور نهائی خود نیازمند "نگاهی دوباره و کامل و از بالا" به تمامی سرگردانی های خود برای پیدا کردن "اشراف مدیریتی و توان عملیاتی" برای این عبور باشد، هیچ چیز مانند نوشتن به او کمک نمی کند.
اما انسانی که وقایع و حوادث دورنی و بیرونی در گذشته و حال برای او یاس و نامیدی و اندوه منفی و بی نتیجه ایجاد کرده است، با نوشتن، بیشتر در این حزن ویاس و ناامیدی فرو می رود و نوشتن برای او به تنهایی نمی تواند نتیجه مثبت داشته باشد. مگر اینکه تغییراتی در زندگی و روحیات خود آغاز کرده و برای پیشرفت این تغییرات و تکمیل آنها -به موازات این برنامه ها- از نوشتن بهره بگیرد.
۸- وقتی توجه کنیم که تحولات روحی و درونی انسان ارتباطی بس عمیقتر با جهان واقعی و بینهایت دارد، روشن خواهد شد که نوشتن برخلاف ظاهر ساده و ابتدایی آن، "امری تکوینی، دورنی، عمیق و مرتبط با دنیای نامتناهی" است و در هر نوشتن و قبل و بعد آن، تحولاتی فراوان در عالم تکوین صورت گرفته یا خواهد گرفت. چنین است "معنای تعقلی" آنچه گفته شده در مورد اینکه "کلمات ریشه در عالمی برتر دارند" و "حروف معنا و نظمی عمیق و علمی و تکوینی دارند". بنابر این معانی مختلف "نوشتن" و "کتابت" در این تصور عقلانی به یک مفهوم و حقیقت بالاتر و کاملتر بازمیگردد که در موجودات مادی چون انسان معنی متناسب با عالم انسانی دارد و در جهان فراتر -حتی خداوند- معنی و مصداقی فراتر که از بحث ما خارج است.
۹- توضیح و تفسیر معانی بلند کتابت و حروف و کلمات و آثار تکوینی فراطبیعی آن از بحث ما خارج است. اما آنچه که در این بحث میگنجد اینکه "نوشتن" و "کتابت صحیح و قاعدهمند" یکی از "ارکان حرکت انسانی" است که عموما افراد نمیتوانند از آن بینیاز باشند.
۱۰- همانطور که در بندهای قبلی توضیح داده شد نوشتن را باید فرایندی عمیق و اثرگذار در نظر گرفت و نباید به ظاهر نوشتن و نظم قالبی آن اکتفا نمود. زمانی نوشتن به عنوان یکی از ارکان حرکت انسانی میتواند اثرگذار باشد که تمامی این فرایند و آثار درونی و بازخوردهای بعدی آن کاملا مورد توجه قرار گیرد و روشن باشد که در چه مرحلهای از سیر انسانی هستیم؟ با نوشتن چه اثری بر آن میگذاریم؟ چه نوع نوشتنی برای ما مفید است؟ و بسیاری از سوالات دیگر که لازم است قبل و بعد از نوشتن و به موازات آن برای خود مطرح کرده و جواب آن را با دقت بررسی کنیم و در نهایت آنچه که مهم است اثر آن در حرکت ماست.
۱۱- همان طور که در بحث -جلسه ۱۳ رساله 4- توضیح داده شد نظم امری محتوایی است و نباید به نظم ظاهری اکتفا نمود. در مورد کتابت و نوشتن نیز اگرچه نظم بسیار مهم است اما ملاک ان بیشتر محتوایی است. ملاک نظم در نوشتن را نباید نظم ظاهری گرفت بلکه باید "تثبیت و مرزبندی و مشخص کردن" حالات درونی انسان برای اقدام روحی و حرکت انسانی را ملاک نظم دانست. حرکتهای روحی و حالات درونی انسان بسیار "سیّال و فرّار و بی قرار" است و در حالی که نیازمند توجه و بررسی دقیق و کاملا روشن آنها هستیم اما عموما از دست و توجه ما خارج میشود و در طول زمان فراموش شده یا مورد تردید قرار میگیرد و امکان تحلیل و تبیین و برنامهریزی درازمدت از ما سلب میشود. با نوشتن، این "امواج بی قرار درون" را برای خود ذخیره نموده، امکان "تشریح کامل" ان را فراهم نموده، "نگریستن درازمدت" را مقدور و همچون یک "موجود آزمایشگاهی" ذخیره میکنیم. اینها مواردی است که اکثرا بدون نوشتن ممکن نیست اما با نوشتن تنها -با نظم ظاهری- و بدون توجه به نظم محتوایی و ملاک اصلی آن -تثبیت و مرزبندی و مشخص کردن- نیز به نتیجه نخواهیم رسید.
۱۲- بنابر آنچه گفته شد نظم ظاهری را باید با این نظم محتوایی سنجید و بر طبق آن، قانونمند نمود:
عموما و برای اکثر افراد نوشتن با نظم خشک ظاهری نمیتواند نتیجه مطلوبی داشته باشد مگر کسانی که اصل نوشتن برای ان باعث راهگشایی میشود بدون اینکه محتوای آن چندان اهمیتی داشته باشد. در این صورت باید نوشتن برنامهای منظم و همیشگی داشته باشد. به عنوان مثال گاهی افرادی که افسردگی یا درونگرایی یا آشفتگیهای خارج از معمول دارند در چنین شرایطی قرار میگیرند؛
برای افراد اندکی میتواند نوشتن مفید نباشد مانند کسانی که دچار اضطرابهای شدید در اثر نوشتن میشوند یا نوشتن آنان را به تکلف میاندازد. ولی در این صورت نیز باید دورهای برای ترک در نظر گرفته شده و در پایان به صورت تدریجی شروع نمایند؛
افراد اندکی هیچ نوع نظم ظاهری برای آنان ضروری نیست به دلیل آنکه نظم و آشوب درونی آنان شدیدتر از آن است که به هیچ قالب منظم ظاهری محدود شود و باید هر زمان که این آشوب امکان ظهور و بروز داشت به نوشتن بپردازند؛
اما اکثر افراد در بین این حالات قرار دارند باید نظم قابل انعطافی برای خود تدارک ببینند که بیشترین مناسبت را با حالات فرد داشته و بیشترین نتیجه را در تثبیت وضعیت بدهد.
۱۳- محتوای نوشته باید کاملا آزاد و برامده از وجود انسان باشد و هیچ "ترتیب و آداب" و هیچ "قالب اجباری" که مانع "جریان رها و آزاد انتقال مطالب" از عمق وجود انسان به نوشته است مفید نیست. هرگز نباید مخاطب و مرجع رسیدگی و ملاکهای ظاهری و قابلیت انتشار و مانند آن مورد نظر باشد و در صورتی که لازم باشد باید این موارد -مخاطب و نشر و رسیدگی و قضاوت- حذف شده تا فرد کاملا آزاد و رها باشد.
۱۴- "مشاهده شدن متن توسط دیگران" به خودی خود هیچ اثر منفی یا مثبتی در کتابت و کیفیت آن ندارد. کتابت امری درونی است و اگرچه اثری بیرونی به جا میگذارد اما هدف تثبیت امر درونی است و از آن برای استخراج منویات درونی استفاده میشود تا بتوان آن را "تثبیت و تعیین و مرزبندی" نمود. بنابراین باید بیش از همه توجه کرد که چگونه این استخراج و نتایج آن حاصل میشود. پس از آن، توجه به ملاک بند بالا -۱۳- در درجه بعدی است.
۱۵- در جلسهای در مورد رفاقت به عنوان رکن دیگر حرکت انسانی سخن گفته خواهد شد و در انجا توضیح خواهد آمد که کتابت یکی از مهمترین ابزار برای اشتراک مطالب و استفاده از همراه و همراهان روحی و حرکتی است و بدون ان امکان استفاده کامل وجود ندارد. بنابراین در اشتراک گذاشتن نوشتهها این مساله نیز باید مورد توجه قرار گیرد که در جای خود مطرح خواهد شد.
۱۶- همانطور که در بند ۶ توضیح داده شد منظور از نوشتن و کتابت هر امری است که از طریق آن حالات درونی فرد تثبیت و مرزبندی و مشخص میشود و طیفی از اقدامات گوناگون را شامل میشود. هر کدام از انواع کتابت -به معنی جامع- مختصات و آثار خاص خود را دارند به عنوان مثال نقاشی و نوشتن عادی را در نظر بگیرید:
نوشتن عادی مرزهای منطقی را روشنتر نموده و محتوای ذوقی عمیق را به نفع این مرزهای منطقی کمرنگ می کند؛
اما نقاشی از عمق حالات و هویتها محتوایی را بروز میدهد که در نوشته موجود نیست بدون اینکه مرزهای منطقی آن را بازگو نموده و امکان دسترس برای بیننده را فراهم کند؛
این تفاوت به عنوان مثال مطرح شد وگرنه مطالب فراوان دیگری برای بازگویی تفاوتها موجود است. افراد برای تثبیت حالات خود و به تناسب سیر و حرکت خود باید به این موارد مختلف رجوع کنند اگرچه به ندرت فردی از نوشتن -به معنی متعارف ان- بینیاز است.