۱- خصلتهای انسان تأثیر بسیاری بر عملکرد زندگی روزمره و سرنوشت او دارد و عمل انسان با خصلتهای او رنگ میگیرد. این رنگ عمیق و عمیقتر میشود و در نهایت زندگی او را تغییر داده و سرنوشت او را میسازد.
۲- خصلتها چکیده گذشته انسان است و رنگ اوست که در طول سالیان زندگی او رسوب کرده و تبدیل به صفات و حالات و ملکات او شده است. این خصلتها گاه آشکار و گاه نهان است و چه بسا بسیار عمیق و ناخودآگاه بوده و براحتی قابل تشخیص نباشد. چه بسیار از خصلتهای انسان که هیچ ردپایی در ناخوداگاه انسان ندارد و هرچه انسان بصورت معمولی-بدون مراقبه و توجه عمیق- بنگرد، متوجه آن نمیشود در حالیکه همین صفاتی که ناخودآگاهِ بیشتری را اشغال میکند، بیشتر تعیین کننده است و ردپای آنها در انتخابهای انسان بیشتر بوده و سهم بیشتری در تعیین سرنوشت دارند.
۳- خصلتهای روبنایی تأثیر کمتر ولی آشکارتری دارد ولی در مقابل ملکاتی که زیربنایی است، قدرت و تأثیر کمتری داشته و همیشه در مقابل این خصلتهای عمیق اثر خود را از دست میدهد. همانطور که خصلتها و ملکات در مقابل آنچه که عمیقتر -و عموماً ناخوداگاهتر- است، قدرتی ندارد و همیشه بازنده است. این سلسله مراتب قدرتی از خصلتهای عمیق تا عمیقتر و عمیقتر ادامه داشته و تا کُنه وجود آدمی پیش میرود و تأثیر مراتب عمیقتر، پیوسته بیشتر اما ناخودآگاهتر است و انسان بدون مراقبه دقیق و عمیق و سازمانیافته نمیتواند آن را دریابد.
۴- بیشترین تأثیر و قدرت خصلتها و ملکات در دوراهیهای دقیق و سرنوشتساز زندگی است. اگرچه انسان پیوسته در زندگی روزمره با دوراهی روبرو شده و باید در مورد آن تصمیم بگیرد، اما اندکی از این دوراهیها مهم وحیاتی است و در زندگی آینده تأثیر بسزایی دارد. خاصیت این دوراهیهای سرنوشت ساز این است که راههای پیش رو، به هم نزدیکند، تفاوتها دقیقاند، تشابهها فراوان و امکان ترجیح یکی اندک است و در نتیجه فضای مشاهده مبهم و تصمیمگیری سخت و در عین حال حیاتی است. در اینجاست که خصلتهای انسان در تصمیمگیری تأثیر خود را میگذارد و هرچه که عمیقتر باشد، تاثیر آن شدیدتر و در عین حال ناخودآگاهتر است.
فردی که در مواجهه با شریک زندگی یا کار و شغل خود نیازمند اتخاذ تصمیمات جزئی است؛ سیاستمدار و مدیری که در لحظه سرنوشتساز مسئولیت خود باید انتخاب کند؛ فضای اجتماعی و جامعهای که انسان را برای طی مسیری خلاف میل خود تحت فشار میگذارد؛ جوانی که برای آینده خود باید در لحظه سرنوشتساز تصمیم بگیرد؛ تصمیمات تعیین کننده در اختلافات فردی و خانوادگی و اجتماعی؛ نگرشهای مهم انسان به خویشتن و خانواده و جهان که مبنای اندیشه و گفتار و کردار اوست، همه و همه میدان تأثیرات خصلتهای انسان است. بلکه باید گفت که در این میدان دیگر عقل و خرد نمیتواند چندان تعیین کننده باشد و آنچه که مسیر فرد را تعیین میکند، همان ملکات و خصلتها و نگاههای اوست. در این محدوده حتی نگاه و بینش فرد قبل از آنکه ناشی از خرد و تعقل او باشد، بخشی از ملکات اوست که شکل بینش و اعتقاد به خود گرفته است. چنین است که تأثیر خصلتهای پنهان و جزئی-در نگاه عموم- گاه چنان تعیین کننده است که سرنوشت فرد به سویی میرود که قابل انتظار نبوده و کاملاً خلاف آن پیشبینی است که ابتدا انجام شده است. در این رابطه در فایلهای "انتخاب سرنوشت" نمونههای واقعی روایت شده است که دوستان برای آگاهی بیشتر میتوانند به آنها مراجعه نمایند. همچنین در فایل "شکلگیری سرنوشت" -در حلقه دینداری بلوغ- روایت نیمهواقعی زندگی یک پسر بچه و سِیر رشد و بزرگ شدن او بیان شده است.
۵- این دوراهیها و نقاط عطف زندگی، اگر چه اندک است اما همچون تعیین مسیر در مسافرتی طولانی میباشد که مثلاً در مجموعِ هزاران فرسنگْ راهی که انسان طی میکند، چند نقطه مهم هست که در آن نقاط تعیین مسیر میشود و هرکدام از این مسیرها -در صورت انتخاب شدن توسط مسافر- به هدف و مقصدی متفاوت از دیگری میرسد و با همین انتخابها تعیین میشود که شما به مقصدی در شرق یا غرب یا جای دیگر خواهید رسید. چنین است که این خصلتها- که چندان هم مورد توجه انسان نیست- میتواند در دوراهیهای حساسِ زندگی، مسیر انسان را به هر سو بکشاند و اعمال و رفتار او را -بدون آنکه بداند- تعیین کند. هر چه این خصلتها عمیقتر و قویتر باشد، در طول زندگی تبدیل به شخصیت انسان شده و سرنوشت او را رقم میزند.
۶- خصلتها و ملکات در طول زمان شکل میگیرند و از انتخابهای خیلی ابتدائی شروع میشود که عموماً در سنین ابتدائی زندگی انجام شده و در طول زمان پیچیدهتر و در عین حال ناخودآگاهتر میشود. به عنوان مثال خِسّت یا بخشندگی، ترس یا شجاعت، میل به تلاش و ضد آن، تمایل به هدفهای بلند و قلههای دست نیافتنی و حالت مقابل آن و خیلی از خصلتهای دیگر محصول مدت کوتاهی از عمر نیست. رفتارهای فرد است که در طول زندگی آن را شکل میدهد و همچون آجرهای یک بنای معظم، یک به یک انتخاب و بکار گرفته شده و در نهایت بنای عظیم خصلت و شخصیت انسان حاصل میشود. ملکات عمیق ناخودآگاه انسان که از این پروسه طولانی، پیچیده و عمیق حاصل میشود از یک سو به انتخاب بنیادین انسان نزدیک بوده و از سوی دیگر همیشه نزد انسان حاضر و آماده است و اگرچه ناخودآگاه و پنهان، اما قابل دسترسی بوده وامکان تغییر آن در یک پروسه معکوس اما دقیق و منظم و مستمر موجود است. بخشی از بحث "انتخاب بنیادین" که بیشتر جنبه فلسفی و حِکَمی دارد در فایلهای "معرفت انتخاب" و نیز نشستهای "حکمت نامتناهی" توضیح داده شده که علاقمندان میتوانند به آنها مراجعه نمایند.
در رساله عملیه تنها به جنبههای عملی این بحث پرداخته میشود.
۷- همانگونه که خصلتها از انتخاب آزادانه انسان برمیخیزد و شخصیت انسان را در بر میگیرد، انسان نیز دارای این آزادی و توانمندی است که معکوس آن عمل نموده و خصلتهای خود را تغییر دهد. هر چه که خصلتها و ملکات عمیقتر و ناخودآگاهتر باشد، تغییر آنها از جهتی "سهولت" و از جهت دیگر "امتناع" بیشتری دارد. امتناع آن در پنهان و ناخوداگاه بودن آن است. در واقع فرد نه تنها دخالت خصلتهای خود در امر انتخاب را نمیداند و نمیبیند، بلکه ملکات او همچون عینکی است که جهان را به گونه دیگری به او نشان میدهد و این توهم را به صورت واقعیت فرض میکند. اما سهولت تغییر خصلتها به این است که وقتی فرد ازطریق "بازگشت و مشاهده خویشتن" به این خصلت آگاه شده و آن را از تاریکیهای وجودی و شخصیتی بیرون آورد، همچون "مومی در مشت او" تحت تسلطِ اراده و انتخاب او قرار میگیرد. در واقع مشکل خصلتهای بنیادین در نادیدن آن است و به محض آنکه انسان هوشیار شد و آن را مورد مشاهده قرار داد، "مشاهده" و "انتخاب" و "تغییر مطلوب" بر هم منطبق بوده و نتیجه حاصل میشود، اگرچه فرایند هوشیاری و مشاهده گاهی طولانی است و برای بعضی از "خصلتهای بسیار پنهان" چه بسا سالیان طولانی از عمر انسان را صرف خود کند.
۸- اولین مرحله بازگشت به خویشتن و تغییر خصلتها، درک و قبول انسان است به این حقیقت اساسی که چنین موانع و مشکلاتی درون ما هست و اگر چه هنوز نمیتواند مشاهده کند، اما هوشیار شده و بصورت کلی درک کرده و از این طریق راه را برای بازگشت ومشاهده خویشتن باز میکند. در اینجا مولانا داستان زیبائی دارد که درنهایت با این ابیات به اوج زیبائی خود میرسد:
ما درین انبار گندم میکنیم
گندم جمع آمده گم میکنیم
مینیندیشیم آخر ما بهوش
کین خلل در گندمست از مکر موش
موش تا انبار ما حفره زدست
و از فنش انبار ما ویران شدست
اول ای جان دفع شر موش کن
وانگهان در جمع گندم جوش کن
گر نه موشی دزد در انبار ماست
گندم اعمال چل ساله کجاست
اگر انسان در مقابل این حقیقت تسلیم نشده و به هر دلیلی منکر آن است، نمیتواند وارد این مسیر گردد و راهی برای تغییر نخواهد داشت.
۹- مشاهده خویشتن و بازگشت و توجه و ارزیابی حالات خود، بستر اصلی تغییر است. بدون این بستر نمیتوان حرکتی اساسی نمود و هر چه که تغییرات مطلوب، بنیادیتر باشد نیاز بیشتری به این بستر است. یعنی اینکه فرد بصورت مستمر به دنبال درک حالات و ملکات خود باشد و موقعیتهای ممکن را برای دریافت و درک خصلتهای خود از دست ندهد و راههای ممکن برای هر شخص را برای رسیدن به این مطلوب بپیماید. اگر فرد انگیزه کافی برای عمل در این مسیر نداشته باشد، هرگز نمیتوان با انگیزههای بیرونی کاری برای او انجام داد.
۱۰- بعد از قرار گرفتن انسان در بستر اصلی تغییر و تحول خصلتی (بند نهم) التزام به ارکان پنجگانه حرکت انسانی میتواند تعیین کننده باشد. هر چه که تغییر مطلوب ریشهایتر باشد، ارکان سلوک و حرکت انسان مهمتر و اساسیتر است. بعنوان مثال نظم و استمرار را در نظر بگیرید. تنها دریک نظم محتوایی و فکری است که فرد قادر میشود آن موش انبان درون -به قول مولانا- را پیدا کند. فردی که هر روز به مرامی و هر ساعت بر سلیقهای سیر میکند، هرگز موفق به مشاهده این زوایای پنهان وجودی نمیشود. همچنین بدون استمرار بر مسیر مشاهده -در زمانی نسبتاً طولانی- این زوایا هرگز برای او آشکار نخواهد شد.
۱۱- در میان ارکان حرکت انسانی، رفاقت جایگاه خاصی دارد. این جایگاه برای کسانی است که امکان رفاقتهای صحیح با همراهانی را دارند که بدون حواشی و زوائد میتوانند از آنان همچون آیینهای برای مشاهده خویشتن استفاده نموده و راه طولانی بازگشت و رویت خویشتن را کوتاه نمایند. عناوین و برنامههایی همچون استاد، درس اخلاق، روشهای مراقبه، کلاسها و موسسات و آنچه که در جامعه و جهان رونق و رواج پیدا نموده، به خودی خود هیج ارزشی ندارد، مگر آنچه که در آزمون عملی فرد تأثیر خود را آشکار سازد. درصورتی که این شرایط برای فرد مهیا باشد، هوشیاری و پذیرش انسان برای اشتراک و گفتگو اهمیت ویژهای دارد که هرگز نباید از آن غافل شد. چیزی جایگزین اشتراک و رفاقت صحیح و اصولی و استفاده از جمع در حرکت انسانی نیست. روشن است که منظور از پذیرش، تقلید و تسلیم بیقید و شرط نیست، بلکه منظور فراهم نمودن امکان مشاهده، بازبینی و آزمودنی است که دیگران نقشی همچون آیینه برای انسان دارند. در بحث "مذاکره روحی" در جلسه نوزدهم رساله عملیه چهار، در این باره توضیح کامل داده شده است.
۱۲- درصورتی که امکان استفاده از برنامههای حرکت و مشاهده انسانی -از هر نوع سنتی یا مدرن آن- وجود داشته باشد، نباید از آن غافل شد. روشهای روبنایی میتواند فضای روبنایی شخصیت انسان و ملکات او را از تاریکی بیرون آورد، اما عمق وجود در معدودی از مکاتب و مدرسههای انسانی قابلیت روشن شدن دارد. عمق این مکاتب -طبق آنچه که تا کنون برای بشر مورد آزمون قرار گرفته- مکاتب و مدرسههایی است که امکان کاوشهای وجودی را برقرار میکند و تمرینهای ذاتی -به معنی خاص آن- تخصصیترین و مهندسیشدهترین روشی است که تا کنون بشر عادی به آن دست یافته است.
۱۳- نباید تصور کرد که خصلتها تنها شامل صفات و ملکات منفی میشود. سیر شکلگیری خصلتها -بند ۶- و اثرگذاری خصلتها در دوراهیهای حساس زندگی -بند ۴- و نیز شکلگیری شخصیت و سرنوشت -بند ۵- همه و همه در مورد خصلتهای نیکو نیز صادق است. انسان مجموعهای از خصلت و ملکات خوب و بد بوده و سیر شکلگیری این دو مانند هم است. انسان در طول زندگی در این سیر عمومی، تمامی شخصیت و سرنوشت خود را میسازد و اجزای خوب و بد شخصیت و جنبههای مثبت و منفی سرنوشت انسان در همین مسیر شکل میگیرد.
۱۴- تقریبا همه انسانها از خصلتها و جنبههای خوب و بد برخوردار هستند و به ندرت میتوان موجودی را پیدا نمود -حتی افرادی که به شقاوت رسیدهاند- که هیچ جنبه مثبتی نداشته باشد. تفاوت انسان خوب و بد در تناسب این دو است. افراد خوب خصلتها و ملکات خوب بیشتری داشته و افراد بد ملکات بد بیشتری دارند. هر چه که تناسب خوبی یا بدی بیشتر باشد مراتب خوبی و بدی بیشتر بروز خواهدکرد. حتی انسانی که به شقاوت رسیده نیز عموما خوبیهایی دارد، اما در شاکله او چنان صفات رذیله حاکم شده و در عمق وجود رسوب کرده که امکان تاثیرپذیری از خوبی ها را ندارد.
۱۵- اما انسان متوسط -به صورت طبیعی و غالب- سرتاسر از خصلتهای نیکو بهره دارد و اگر چنین نباشد نمیتواند متوسط و در میانه راه قرار گیرد. همین خصلتهای نیکو است که او را در میانه زندگی روزمره نگاه میدارد و در حالی که زندگی روزمره سرتاسر گرفتاری و غفلت وفراموشی است و فرد را به سوی سقوط میبرد؛ خصلتهای نیکو چون ریسمانی محکم و عمیق و درونی -و در اکثر موارد ناخوداگاه- او را از سقوط در دره ازخودبیگانگی نگاه میدارد و این تنازع پیوسته درون او زنده و فعال است. زمانی که فرد بیش از همیشه احساس ناراحتی از بیگانگی و غفلت خود میکند همان زمانی است که بیش از همیشه خصلتها و ملکات نیکو فعال و زنده وپویا است.
۱۶- از آنچه که گذشت روشن میشود که راه بازگشت انسان به خویشتن و احیای خود و اصلاح زندگی، توجه و تکیه به صفات و خصلتهای منفی نیست؛ اگرچه در طول زمان به آن هم توجه خواهدکرد. بعد از درک بستر اصلی حرکت در این زمینه -بند۹- توجه دائم و تکیه بر صفات و ملکات نیکو و اعتماد بر آن و تقویت خود باوری حقیقی که بر اساس توجه به صفات نیک صورت میگیرد همچون ریسمانی است که امکان حرکت جدی و جامع انسان را فراهم میکند و اگر این ریسمان را توجه و تقویت نکنیم نمیتوان به حرکت درست و مستمری دست یافت و ضعف و ناامیدی و احساس حقارت بر انسان مستولی میشود.